Хэдэн жил дуншсан Тавантолгой одоо л нэг томхон шиг хөдлөх нь гэтэл хэрэг бас л бишдэв бололтой. Хөрөнгө оруулагч консорциумтай хийж буй яриа хэлэлцээг сар шинийн өмне эцэслэхээр төлөвлөж байсан ч амжаагүй. Гэхдээ дуусах шатандаа орсон, хэлэлцсэн асуудлуудын 80 гаруй хувь нь манай талд ашигтай шийдэгдсэн, энэ сардаа багтаад эцэслэнэ гэсэн мэдээллийг хэдхэн хоногийн өмнө өгч байсан билээ.

Гэвч өнгөрсөн долоо хоногт хэлэлцээ гэнэт завсарлалаа. Монголын талын ажлын хэсгийнхий өгсөн мэдээллээр, шуугиан тарьж дуусдаггүй мөнөөх гайхал, "Чалько"-тай байгуулсан гэрээ, манай улстөрчдийн аваад "Хүний хөгжил сангийн 21 мянга" гээд баруун солгойгүй цацчихсан, бидний аваад идчихсэн 350 сая ам.долларын урьдчилгаа төлбөрийн асуудлаас болж хэлэлцээг завсарлахаас аргагүйд хүрчээ. Уг нь, Засгийн газрын 268 дугаар тогтоолд хөрөнгө оруулагч тал "Эрдэнэс-Тавантолгой" компанийн өр ширийг барагдуулах үүрэг хүлээнэ гээд  заачихсан,  "Шинхуа", "Сүмитомо", "Энержи Ресурс" компани энэ нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрөөд, уралдаад шалгарсан, хэлэлцээ хийгээд дуусах шатандаа явж байгаа. Энэ хугацаанд, үүнээс ч өмнө "Эрдэнэс-Тавантолгой" компани "Чалько"-гоос авсан урьдчилгаа төлбөрийн үлдэгдлээс гадна Хөгжлийн банкинд 200, "ХААН" банкинд 34.4, Худалдаа хөгжлийн банкинд 33, Хасбанкинд 3.9 сая долларын гэх мэтчилэн өртэй нь хөрөнгө оруулагчдад ил байсан. Гэтэл алдыг нь аваад дэлэм дээр нь гэдэг шиг юу болов.

Ажлын хэсгийнхний тайлбарлаж буйгаар, "Чалько"-тай байгуулсан гуравдагч этгээдэд нууц байх уг гэрээнд урьдчилан таамаглаж байгаагүй "но"-той заалтууд багтжээ. Өнгөрсөн 2011 онд "Чалько"-гоос авсан 350 сая ам.долларын урьдчилгаа төлбөрөөс "Эрдэнэс-Тавантолгой" компани өдгөө 200 гаруй саяыг нь нүүрсээр барагдуулж, хүүгийн төлбөртэйгөө нийлээд 150 саяын өр үлдээд байгаа аж. Юун түрүүнд нүүрсний зах зээл, үнийн уналттай холбоотойгоор энэ 150 саяын өрийг төлөхийн тулд нэмж дахиад 150 сая ам.долларын зардал гаргахаар байгаа юм байна.

Хамгийн гол нь ямар нэг аргаар энэ ерийг барагдууллаа гээд асуудал дуусахгүйд байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, тус гэрээнд өр барагдуулснаас хойш таван жилийн хугацаанд Зүүн Цанхиас олборлосон нүүрсний 80 хувийг зөвхөн "Чалько"-д нийлүүлнэ гэсэн заалт орсон байна. Түүгээр ч зогсохгүй дахиад хэдэн жилийн хугацаагаар 60 хувийг нь "Чалько"-д борлуулахаар сунгаж мэдэх нэмэлт заалт ч байгаа гэнэ. Энэ нь өр төлж дууссанаас хойш наанадаж таван жилийн хугацаанд Зүүн Цанхи буюу Тавантолгойн бараг тал нь "Чалько"-гийн барьцаанд байна, дээр нь тэр хугацаанд нүүрсний үнэ өссөн байлаа ч гэрээнд заасан бага үнээрээ нүүрсээ "Чалько"-д худалдана гэсэн үг. Ийм нөхцөлд хөрөнгө оруулагчидтай шууд хэлэлцээд тохиролцох боломжгүй, дотооддоо ярилцаж асуудлаа шийдэх шаардлагатай болсон тул завсарлага авчээ. Одоо яах вэ.

Шийдэл олохын тулд ажлын хэсгийнхэн олон хувилбарыг ярилцаж байгаа аж. Хөрөнгө оруулагчдаас санал болгож буй, ирэх 30 жилд орж ирэх үр ашгаас суутгах 150 сая ам.долларын урьдчилгаа ч "тийш явж" мэдэх нэг хувилбар бий. Учир нь "Чалько" үлдсэн мөнгөө 12 хувийн хүүтэй нь бодуулаад нүүрсээр биш бэлнээр авах сонирхолтой байгаа аж.

"Чалько"-тай байгуулсан гэрээгээ цуцлах хувилбар  байж болох ч  үүнийхээ төлөе Монголын Засгийн газар Нью-Йоркийн шүүхэд дуудагдаж, "Хан Ресурс"-ын 100 сая ам.долларын араас дор хаяж 50 саяын төлбөрт унахаар байгаа аж. Түүгээр ч зогсохгүй "Чалько" гэрээний үр ашгийн төлбөрөө нэмж нэхвэл бүр ч дор юм болно. Өөр ямар гарц байж болохыг хайж байгаа ч маш хүнд асуудал гэдгийг ажлын хэсгийнхэн онцолсон.

Тэгвэл өөр яах вэ. Зөвхөн энэ асуудлаас болж олон жил хүлээгдсэн хэлэлцээ нурах гэж үү. Сонгуулийн амлалтаа биелүүлэх гэж, өөрийгөө, өнөөдрөө бодсон шийдвэр гаргадаг эрхэм түшээдийн хийж буй популизм "үр ашиг"-аа өгч байгаа нь энэ. Өөрөө унасан хүүхэд уйлдаггүй гэдэг. Гарц олох л хэрэгтэй.

Б.НАРАНТУЯА /ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН/