Төрийн мэдлийн "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг бид Эрдэнэс Оюутолгойгоос ч илүү ашиг өгнө гэж хэлэлцдэг сүүлийн жилүүдэд санасанд хүрэхгүй байгаа.

Тэгвэл энэ жилээс эхэлсэн сэргэлт эргэлт буцалтгүй байх төлөв ажиглагдаж эхэллээ.

БНХАУ-ын Төрийн мэдлийн Шенхуа корпорацийн Ерөнхий захирлын орлогч Чан Гуанжин энэ сарын 4-ний өдөр хэвлэлийн бага хурал хийлгэж "2014 оноос эхлэн Монголоос жилд 30-50 сая тонн нүүрс экспортолно” гэж мэдэгдэв.

Энэ бол автомашинаар зөөж байгаа одоогийн нөхцөлд бол ханасан хэмжээ юм. Манай улс дэлхий нийтэд нүүрсний зах зээл хямрахаас өмнө л ийм өөдрөг зорилт дэвшүүлж байсан түүхтэй.

Гэвч БНХАУ болон дэлхий нийтэд нүүрсний зах зээл уналтад орж, төлөвлөсөн хэмжээндээ хүрч чадаагүй. 2010 онд бид 22 орчим сая тонн нүүрс экспортолж, ирэх жил 30 сая тоннд хүргэнэ гэж байсан. Гэвч 2011 оноос манай бараг цорын ганц худалдан авагч гэж хэлж болох өмнөд хөршид нүүрсний үнэ унаж эхэлсэн юм.

Тэгвэл энэ байдал эдүгээ өөрчлөгдөж байна. БНХАУ-ын дотоодын зах зээлд коксжих нүүрсний хэрэглээ, үнэ нэмэгдэж байгаа учраас Монголоос хийх экспортоо нэмэгдүүлж байгаа талаар Чан Гуанжин мэдэгдэлдээ онцолсон. Энэ бол магадгүй 30-50 сая тонн нүүрс авна гэснээсээ илүү сайхан мэдээ.

Учир нь манайхныг нүүрсний нийлүүлэх хэмжээнээс илүү үнийн асуудал санаа зовоож байдаг. Шенхуад нүүрс нийлүүлж байгаа гол компани болох төрийн өмчит "Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьд 2014 он их амжилт олох жил байх болно гэдэг нь ийнхүү улам тодорхой болж байна.

Тавантолгой компани өнгөрсөн хугацаанд Зүүн Цанхиас гурван сая тонн нүүрс олборлож, 350 сая ам.долларын зээлийнхээ 50 хувийг дарсан. Үлдсэн 175 сая ам.долларыг төлөхөд шаардлагатай гурван сая орчим тонн нүүрсний хоёр сая тонныг нь олборлоод агуулахад овоолчихсон, үлдсэн нэг сая тонныг олборлоход бэлтгэж, хөрс хуулалтын ажлыг нь хийчихээд байгаа юм.

2014 оны эхний улиралд өрөө төлж барагдуулах төлөвлөгөөтэй ажиллаж байгаа ажээ. Шенхуа корпорацид төлөх өр дууссаны дараа манай тал Цанхиас олборлох нийт нүүрсний 80 хувийг таван жилийн турш Шенхуа компанид нийлүүлэх үүрэг хүлээсэн.

Гэхдээ манай тал үнийн тал дээр тохиролцох саналыг Шенхуад тавьж нааштай хариу авчээ. Үнийг хэр нэмэгдүүлнэ, манай талд ирэх ашиг тэр хэмжээгээр нэмэгдэнэ гэсэн үг. Тавантолгой компани ашигтай ажиллах эсэх нь иргэдийн санааг чилээх нэгэн шалтгаан бол иргэн бүрт хувьцаа тараасан явдал. Иргэдийн хувьцааг үнэ цэнэтэй болгохын тулд гадны хөрөнгө оруулалтыг татаж, олборлолтын хэмжээг нэмэгдүүлэх зайлшгүй шаардлагатай байсан.

Гэвч Тавантолгой нь нэг талаараа ард түмний өмч боловч нөгөө талаар геополитик, эдийн засгийн талаар хоёр хөрш, гуравдагч хөршүүдтэй харилцах том хөзөр болохынхоо хувьд хөрөнгө босгох асуудал дээр асар хариуцлагатай хандах шаардлагыг үүсгэж байдаг. Өмнө нь бид Тавантолгойн цулгай газар йнадээр хөрөнгө оруулагчдыг татах гэж үзсэн.

Ний нуугүй хэлэхэд, тэр үед геополитикийн талаас илүү хандсан, өөрсдийгөө бодоогүй шийдвэр гарсан юм.

Харин одоо явуулж байгаа "Ордын үнэ цэнийг нэмэгдүүлж байж хувьчлах” бодлого бол илүү эдийн засгийн талаас нь хандсан бодлого гэж харж байна.

Нэг талаас, ашигтай ажиллаж байгаа компанид хөрөнгө оруулахыг хэн ч зөвшөөрнө, хоёрдугаарт, Монголчууд хөрөнгө оруулалт авахгүй ч байж чадах юм байна гэсэн ойлголтыг их гүрнүүдэд төрүүлж чадсан.

Цанхид олборлолт явуулах шийдвэр гаргаснаас хойш "Би ч авах ёстой, би ч авах ёстой” гэж байсан их гүрнүүдийн хандлага огт өөр болж, ажил хэрэгч саналууд тавьж эхэлсэн билээ. 2014 онд Эрдэнэс Тавантолгой компанийн ашиг улам нэмэгдэнэ.

2015 онд нүүрсний зах зээл сэргэж, хөрөнгө оруулагчдын сонирхол нэмэгдэнэ гэсэн таамгийг эдийн засагчид дэвшүүлж буй. Энэ хоёр нөхцөл нэг дор давхцахад IPO буюу анхдагч зах зээлд хувьцаагаа илүү ашигтай гаргах боломж бүрдэх юм.

Үнэт цаасны тухай хуульд өөрчлөлт орсноор хувьцаа гаргахад саадгүй болсон. Тэгэхээр одоо энэ маягаараа өрөө төлж дуусгаад ашгаа нэмэгдүүлээд явж байхад 2015 онд Тавантолгойн хувьцаа үнэ цэнэтэй болно.

Тавантолгой-Гашуунсухайтын чиглэлийн төмөр зам 2016 онд ашиглалтад орсноор олборлолтыг үлэмж нэмэгдүүлэх бололцоог олгохын зэрэгцээ хувьцааны үнэ ханшид чэергээр нөлөөлөх юм.

Эрдэнэс Тавантолгой компанийн санхүүгийн байдлыг авч үзвэл Шенхуагийн өрнөөс гадна 280 орчим сая ам.долларын өртэй байгаа аж.

Гэхдээ үүний 200 сая ам.доллар буюу Хөгжлийн банкнаас авсан зээл нь давуу эрхийн хувьцаа болж байгаа ажээ.

Өөрөөр хэлбэл нэн даруй төлөх шаардлагагүй юм байна.

Өмнөх Засгийн үед эрх баригчид Тавантолгойн нүүрсийг барьцаалж 350 сая ам.доллар зээлж аваад 310 саяыг нь "Хүний хөгжил сан”-д татаад авчихсан. Тэгвэл энэ хөрөнгийг 2015 оноос буцааж авах талаар ярилцаж байгаа аж.

Эхний ээлжинд татварыг өрнөөс суутгах замаар өр авлага барагдуулах асуудал яригдаж байгаа юм байна. Муугаар бодоход ирэх жилүүдэд 310 сая ам.долларын татвар төлөхгүй байх боломж бүрдүүлэхээр ажиллаж байгаа аж.

Тавантолгой бол дэлхий дээр ашиглагдаагүй байгаа коксжих нүүрсний хамгийн том орд. Өвөрмонгол, Монголд байгаа нүүрсний ордуудыг үнэт чулуу гэж үзэх юм бол тавантолгой жинхэнэ засмал алмааз нь юм. БНХАУ манайхаас эрчим хүчний нүүрс авахгүй ч коксыг бол авах л ёстой.

Тиймээс ашигтай ажиллах нь цаг хугацааны асуудал.