XX зууны манлай бүтээн байгуулалт болох Монгол, Зөвлөлтийн хамтарсан уулын баяжуулах "Эрдэнэт" үйлдвэрийг Монголын хээр талд цогцлоон байгуулсан нь эх орны хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулан экспортын эх үүсвэрийг үлэмж нэмэгдүүлж, одоо улсын төсвийн 50 орчим хувийг дангаараа бүрдүүлж байна.

Эрдэнэтийн уулын баяжуулах үйлдвэрийг хэрхэн байгуулсан тухай

Эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн талаар хамтран ажиллах тухай Монгол, Зевлөлтийн Засгийн газар хоорондын Комиссыг 1967 оны нэгдүгээр сарын 31 -нд байгуулж, 1968-1970 оны ээлжит хуралдаануудаар Эрдэнэтийн овооны зэс, молибдений ордод түшиглэн хамтарсан үйлдвэр байгуулах асуудлаар санал солилцон ТЭЗҮ хийлгэх зөвлөмж гаргасан.

БНМАУ-ын нам засгийн төлөөлөгчид ЗСБНХУ -ын талтай 1970 оны 10 дугаар сарын 27-28-ны өдрүүдэд Москва хотноо хэлэлцээ хийж хоёр орны хооронд эдийн засгийн талаар 1971-1975 онд хамтран ажиллах болон Монголын эдийн засгийг цаашид аль болох ашигтай хөгжүүлэх арга замын талаар санал солилцон манай улсад эдийн засгийн тусламж үзүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулсан.

Энэхүү Хэлэлцээрт ТЭЗҮ-ээр үр ашигтай болох нь нотлогдвол Эрдэнэтийн овооны зэс, молибдений орд газрын бааз дээр уул уурхайн "Эрдэнэт" үйлдвэрийг барих нь зүйтэй гэж дурьдсан байна.

Ю. Цэдэнбал дарга 1972 онд Л.И.Брежнев даргатай уулзахдаа манай улс эрдэс баялгийн үлэмж их нөөцтэй учир ойрын үед "Эрдэнэт" комбинатыг манай улсад байгуулахад туслалцаа үзүүлэхийг урьдын адил давтан хүссэн байна. Харин Л.И.Брежнев дарга СнЗ-ийн дарга А.Н.Косыгинг дуудуулан ирээд "Ю.Цэдэнбал надтай уулзах бүртээ Монголд "Эрдэнэт" үйлдвэрийг байгуулж өгөхийг хүсэх юм. Үүнийг чи судалж үзнэ үү" гэсэн байна.

А.Н.Косыгин дарга орж ирээд Зөвлөлт, Монгол Улс эдийн засгийн талаар боогдож байсан үедээ байснаа хувааж хэрэглээд амьдарч байсныг манай зарим нөхөд мартдаг нь харамсалтай. Монгол Улсын нэр хүнд, Монголын ард түмний хувь заяаг ЗХУ хариуцах ёстой" гэж хэлсэн байна. Иймд "Эрдэнэт" үйлдвэрийг хамтран байгуулах нь зүйтэй" гэжээ.

Бас Ю.Цэдэнбал дарга ЗХУ-ын Засгийн газарт хандан манай улсын урьд авсан зээлийн төлбөрийг тэглэж өгөхийг хүссэн хүсэлтийн талаар А.Н.Косыгин дарга хариулахдаа "Зарим улсад ЗХУ-аас олгосон их хэмжээний зээлээ авч дөхүүлтэл та нөхөд ийм хүсэлт тавихаа түр хойшлуулж байхыг хүсч байна. ЗХУ-аас танайд олгосон зээлээ төлүүлэх болоогүй. Төлбөр хийх бололцоо ч танайд хязгаарлагдмал гэдгийг бид мэднэ. Зээл олдвол авч ашиглаж асуудлаа шийдвэрлэж байх нь зүйтэй гэж зөвлөх байна" гэв. Энэ нь улмаар их өрийг чөлөөлөх нэг чухал зөвлөмж болж өрөөс чөлөөлөгдсөн болох нь тодорхой байна.

Жилд 20.0 сая тонн зэс, молибдений хүдэр олборлон боловсруулах Монгол, Зөвлөлтийн хамтарсан "Эрдэнэт" үйлдвэрийг байгуулах үеийн нийгэм, улстөрийн байдал, хоёр улсын харилцааны онцлогоос шалтгаалан тус үйлдвэрийн талаар баримтлах стратеги, хөрөнгө оруулалтын болон боловсон хүчний бодлого, ашиг орлогын хуваарилалтыг тооцох, бүтээгдэхүүний борлуулалтад зах зээлийн үнэ хэрэглэх зэрэг асуудалд Зөвлөлтийн тал давуу эрхтэй, Монголын тал бие даасан бодлого явуулах боломж хязгаарлагдмал байсан. Гэсэн ч "Эрдэнэт" үйлдвэр байгуулагдсанаар манай эдийн засаг эрчимтэй хөгжиж экспортын эх үүсвэрийг ихээхэн нэмэгдүүлсэн юм.

"Эрдэнэт" үйлдвэрийн цогцолборыг барьж байгуулахад оруулсан хөрөнгө оруулалтын 37 хувийг орон сууц, эмнэлгийн цогцолбор, сургууль, цэцэрлэг, спортын ордон, кино театр, цахилгаан дамжуулах шугам, хүнсний комбинат, төмөр зам барих, авто замын шинэчлэлтэд зарцуулж их бүтээн байгуулалтын аян явагдсан.

Ингээд 1978 оны арванхоёрдугаар сард "Эрдэнэт" үйлдвэрийн эхний ээлж, 1981, 1983, 1989 онд өргөтгөлүүд хийгдэж өнөөгийн хүчин чадалд хүрсэн болно. Хэлэлцээрийг байгуулахдаа Зөвлөлтийн талтай хэд, хэдэн үе шаттай явуулсан.

Эхний хэлэлцээг ТЭХҮГЯ-ны орлогч сайд асан П.Очирбат, хоёр дахь үе шатны хэлэлцээг Монгол, Зөвлөлтийн Засгийн газар хоорондын Комиссын орлогч дарга М. Чимэддорж нар удирдан явуулсан.

Харин гурав дахь үе шат буюу эцсийн хэлэлцээг Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хорооны орлогч дарга Д.Жамбалдорж төлөөлөгчдийг тэргүүлэн ажиллаж эцсийн хэлэлцээг Москва хотноо 40 хоног явуулсан. /1973 оны долдугаар сарын 20-ноос наймдугаар сарын 30н хүртэл/ хэлэлцээг хийх үед Ю. Цэдэнбал дарга Москвад амарч байсан бөгөөд Москвад суугаа ЭСЯ-ны эдийн засгийн зөвлөх Ч.Сүрэн бид хоёр Ю.Цэдэнбал даргатай үе үе уулзаж зөвлөлгөө авч байсан.

Харин Ю.Цэдэнбал дарга хэлэлцээрийн төсөлтэй эцсийн байдлаар танилцаад зарчмын хувьд зөвшөөрсөн болно. Ингээд энэ үндсэн хэлэлцээрт 1973 оны аравдугаар сарын 22-нд МАХН-ын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын СнЗ-ийн дарга Ю.Цэдэнбал, ЗСБНХУ-ын Засгийн газрын орлогч дарга И.Т.Новиков нар гарын үсэг зурсан.

Дэлхийн ижил төрлийн үйлдвэрийн жишигт хүрсэн энэ хамтарсан үйлдвэрийг байгуулахдаа Эрдэнэт хотыг нэгэн зэрэг байгуулсан явдал манай улсын эдийн засгийн чадавхийг огцом дээшлүүлэн экспортын эх үүсвэрийг үлэмж нэмэгдүүлж, эх орны хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулан, манай улсын баруун хойд бүс нутагт хөгжил авч ирсэн билээ.

"Эрдэнэт" үйлдвэр нь өнгөрсөн 30 гаруй жилийн хугацаанд 600 гаруй сая тонн хүдэр боловсруулж, 3.5 сая тонн баяжмал дахь зэс үйлдвэрлэн, 50 мянга гаруй тонн молибден үйлдвэрлэн экспортлоод байна.

Монгол, Оросын хамтарсан "Эрдэнэт" үйлдвэрийг эх орондоо байгуулахдаа харилцан тохиролцсон зарчмын асуудлуудаас дурьдахад:

1."Эрдэнэт"    үйлдвэрийг байгуулахад талууд харилцан тохиролцож тэнцүү хувь хөрөнгөөр оролцон дүрмийн сангаа байгуулсан. / Монголын талын хувь хөрөнгөнд Зөвлөлтийн Тал удаан хугацаанд хөнгөлөлттэй зээл олгож түүнийг үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнээр нь төлөхөөр/

2.Монголын талын дүрмийн сангийн бүтцэд газрын хэвлийн болон ус, ойн нөөц ашигласан төлбөрийг Монголын оролцогчийн хувь хөрөнгөд оруулж тооцох.

3.Үндсэн бүтээгдэхүүний үнэнээс гадна зэс, молибдены баяжмал дахь дагавар ашигтай хольцын /алт, мөнгө, рений, селен, теллур болон бусад элемент/ үнийг хамтарсан үйлдвэрт төлнө.

4.Үйлдвэр байгуулахад Монголын талд эдэлбэр газрын төлбөрийг төлнө.

5.Хамтарсан үйлдвэр нь Монгол улсын хууль тогтоомжийн дагуу хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, тухайлбал, уул уурхайн ажил явуулсны улмаас эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээж, тохижуулж, байгалийн унаган төрхөнд нь оруулах, түүнчлэн эрдэс баялгийг бүрэн гүйцэд ашиглах бүхий л арга хэмжээг авна гэж тусгасан.

Оюутолгойн хэлэлцээрт өөрчлөлт оруулахдаа анхаарах зарим асуудлын талаар санал болгоход:

Гадаад орнуудтай хамтарсан үйлдвэр байгуулан ажиллахад манай улсын оруулах хувь хөрөнгө 50-аас дээш хувь байх ёстой. Хувь хөрөнгөд орд газраа үнэлж оруулах, урьд хийгдсэн геологийн хайгуулын болон ТЭЗҮ хийлгэсэн зардал, барилгын дотоод материал тоосго, элс, хайрга, бетон, ус цахилгаанаар хангах, Монголын ажилчдыг ажиллуулах зэргийг бүрэн оруулж тооцох ёстой.

Оюутолгойн Монголын талын хувь хөрөнгийг 34 хувиар тохиролцсоныг яаралтай 50-аас дээш хувь болгох шаардлагатай. Одоо Оюутолгойн ажилчид гэр, амбаарт амьдарч байгаад анхаарах хэрэгтэй.

Оюутолгойн баяжмалаа экоспортод гаргаж байгаа нь малын гаралтай түүхий эдээ боловсруулахгүй гаргаж байгаатай адил юм. Баяжмалаа хайлуулж зэс үйлдвэрлэхэд нийт ашгийн 70 хувь тэнд гардаг. Ийм учраас хилийн гадна баяжмалыг боловсруулж хайлуулахад гарах дагавар бүтээгдэхүүн болох алт, мөнгө, рени, селен, теллур зэрэг гардаг учраас тэнд Монголоос хяналтын баг томилон ажиллуулах шаардлагатай байна.

Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын хэлэлцээрийг ашигтай болгон сайжруулж энэ ордын эрдэс баялгийн үр шимийг ард түмэндээ тэгш, шударгаар хүртээхийн тулд Засгийн газар, геологи, уул уурхай, эдийн засгийн салбарын мэргэжлийн туршлагатай эрдэмтэн мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн багийг тодорхой удирдамжтайгаар яаралтай томилон ажиллуулах шаардлага тулгараад байна.

Харин Оюутолгойн одоогийн үйл ажиллагааг саатуулж хэрхэвч болохгүй. Ер нь Оюутолгойн ордын баяжмалыг боловсруулж эцсийн бүтээгдэхүүн экспортлох нь эх орны эрчимтэй хөгжил, ард түмний амьдралд чухал ач холбогдолтой болно.

Гавьяат эдийн засагч Д.Жамбалдорж