"Буурьнаасаа хөдөлсөн чулуу гурван жил байраа олдоггүй” гэдэг шиг манай уул уурхайн салбар нэг хэсэгтээ л зүг чигээ олохгүй төөрч будилж явсан алдаа бий. Гэхдээ алдсан алдаанаасаа хурдан суралцаж өндийж чаддаг байх нь хамгийн чухал чадвар юм. Тиймээс л зүгээ олохгүй будилж явсан энэ салбар эрийн цээнд хүрч байна гэж дүгнэх гээд байна. Энд элдэв янзын нялуурал, хэн нэгэнд тал засах гэсэн хувийн эрх ашиг алга.

Бодит байдлын дүгнэлт, мэргэжилтнүүдийн хэлсэн ярьсныг өмнөх алдаануудаа сайжруулж, эдийн засгийн голлох хүч болсон энэ салбарын ирээдүй гэрэлтэж байгаа учраас ингэж дүгнээд байна. Хамгийн ойрын жишээг дурьдая. Урт удаан хугацааны турш маргаан дагуулаад байсан төмөр замын царигийн асуудлаа Засгийн газар эцэслэн шийдэж  шинэ төмөр зам барих УИХ-ын тогтоолын төслийг боловсруулж эхэллээ.

Энэ маргаан хичнээн он дамжиж, хэдэн төрийн нүүр үзсэнийг надаар хэлүүлэх юун. Ямартай ч шат ахиулах нэг том шийдвэр гарснаар машинаараа нүүрсээ зөөдөг, дэд бүтцийн асуудлаа шийдэж чадаагүйгээс алдаж байсан асар их мөнгөний урсгал эргэж улсдаа шингэх боломжийг бүрдүүлж байгаа юм. Уул уурхайн сайдын зөвлөх Д.Бат-Эрдэнэ уул уурхайг хөгжүүлэх үндсэн дөрвөн бэрхшээл байдгийг онцолсны нэг нь дэд бүтэц, тээвэрлэлтийн асуудал гэдгийг цохон тэмдэглэжээ. Тэрбээр, "Манай экспортын үндсэн түүхий эд бол нүүрс, төмрийн хүдэр, жонш гэх мэт овор хэмжээ ихтэй ашигт малтмалууд байдаг. Нүүрс гэхэд л дор хаяж 15-20 сая тонноор яригддаг байх жишээтэй.

Ийм нөхцөлд тээврийн дэд бүтцийн байдал, үүнээс улбаатай бай­галь орчинд үзүүлж байгаа сө­рөг нөлөөлөл зэрэг нь экс­пор­тын цаашдын өсөлтийг хан­гахааргүй байна. Аль болох хур­дан төмөр зам барих, тө­мөр замын царигийнхаа асууд­лыг хурдан шийдмээр бай­на. Автомашинаар нүүрс зөө­дөг орон ховорхон. Энэ тө­мөр за­мын асуудлыг олон жил ярь­сан боловч бодлогын хэрэг­жилт тун хангалтгүй, одоо л нэг юм шийдэгдэхээр болж байх шиг байна. Жилд 20 сая тн нүүрсийг төмөр замаар тээвэрлэнэ гэж үзвэл нэг тонн нүүрсний тээврийн зардлаас ойролцоогоор 15 ам.доллар хэмнэхээр байгаа бөгөөд эндээс төмөр замаа өдийд барьчихсан бол манай экспортын орлого жилд 300 сая ам.доллараар нэмэгдэх тооцоо гарч байна” хэмээн ярьсан юм. Тэгэхээр бид жилдээ л 300 сая ам.долларыг зүгээр л салхинд хийсгэж байсныгаа одоо л барьж авах гэж шат дараатай ажиллаж эхэллээ.

Хоёрдугаарт, Засгийн газраас сар гаруйн өмнө УИХ-д өргөн мэдүүлсэн Эдийн засгийг идэвхжүүлэх тогтоолын төсөл УИХ-аар батлагдан гарлаа. Энэ тогтоолын амин сүнс нь мэдээж уул уурхай. Улсын эдийн засгийн нэг чухал хөшүүрэг болсон уул уурхай нэг ёсондоо олон хүний итгэлийг тээх болчихоод байгаа юм. 100 хоногт Засгийн газар юу хийх бол эдийн засгийг аврах болов уу. Гадны хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжих үү гэдэг бүх зүйлийн эх үндэс нь уул уурхайгаас хамааралтай болчихоод байгаа юм.

100 хоногт бодлого боловсруулж, гарцаа олохын тулд Д.Ганхуяг сайдын нуруун дээр хэд дахин илүү их ачааг үүрүүлж байгаа хэрэг гэж дүгнэж болно. Тухайлбал,  Гадаад хөрөнгийн урсгалыг сайжруулах талаарх тогтоолын төслийн нэгдүгээр заалтад Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж хүчингүй болсон цуцлагдсан, маргаантай байгаа 300 гаруй лицензийн асуудлыг шийдсэнээр 100 гаруй аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаа сэргэх боломж бүрдэж байгаа юм. Энэ нь дээр хэлсэнчлэн бууриа олоогүй бужигнаж явахдаа хийсэн бидний нэг том алдаа байсан.

АМГ-ын дарга Д.Батхуяг гэх мэт цөөхөн хэдэн хүний лай ланчигаас болж 106 лицензийг хүчингүй болгосон. Үүний хариу мэдээж монголчуудын амьдралд хүн­дээр туссан нь нууц биш. Уул уур­хайн хөрөнгө оруулагчид итгэл алдарч, монголоос гарч явах нь ихэссэн. Лицензээ хураалгасан хэсэг бүлэг нь ёстой л Монголын төрийг зүхэн занаж байсан нь нууц биш. Харин одоо энэ бүхнийг засах үүрэг эргээд төрд ногдож байна. Хэсэг нөхдийн хийсэн алдааг баллуурдаж, өнгөцхөн дүгнэж байсан өөрсдийнхөө алдааг засах боломжийг Ашигт малтмалын тухай хуульд нэ­мэлт  өөрчлөлт оруулах замаар ший­дэх боломжтой болж бай­гаа юм.

Энэ хуулийн нэмэлт өөрч­лөлтийн талаар сөрөг хүч­нээс шүүмжлэл ирж байгаа. Мөрийн хөтөлбөрөөсөө алхам ухарсан, лиценз олгохгүй гэсэн атлаа лицензийн наймааг тэд цэцэглүүлэх нь гэж хардаж байгаа. Гэхдээ тэдний арга барилаас шал өөр байдлаар энэ асуудлыг шийднэ гэдгийг Д.Ганхуяг сайд хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа хэлж байжээ. Өөрөөр хэлбэл, Урт нэртэй хуулийн үзэл баримтлалтай энэ хуулийн нэмэлт өөрчлөлт хар­шилдахгүй. Ирээдүй хойчдоо хадгалсан их үүц рүүгээ хумсын төдий ч хуруугаа дүрэхгүй гэсэн үг.

Газар нутгийн 70-80 хувь нь онгон дагшинаараа үлдэж үлдсэн 20 хувьд нь олгочихсон бай­сан лицензүүдийг хаас­ныгаа арай зөөлрүүлэх асууд­лыг хөндөнө. Цаашлаад өнөөдөр орхигдчихоод байгаа хай­гуулын зөвшөөрлийг олгож энэ салбарын хөгжлийг дэмжих са­наа нуугдаж байгаа юм. Хайгуу­лын салбарыг хөгжүүлж, газар нутгийнхаа баялгийг судлаж тогтоохгүйгээр бид ирээдүй хойчдоо их баялаг хадгалж байна гэж "баярхах” боломж байхгүй.

Тиймээс тө­рөөс тогтоосон газар ну­тагт хай­гуулын тусгай зөвшөөр­лийг олгож эхлэх, ингэснээр шинэ хөрөнгө оруулалтыг татах болон Монгол Улсын баялаг нөөцийг нэмэгдүүлж эдийн засгийн ба­тал­гаа чадавхийг улам сайж­руулах, хариуцлагатай уул уур­хайг хөгжүүлэх, бүтээг­дэ­хүүний зах зээлийн энэ нь хэлбэлзэл ихтэй хөрөнгө оруу­лалт ихээр шаардагддаг энэ сал­барын эрх зүйн орчинг урт хугацаанд тогтвортой байх гол зорилтуудыг хэрэгжүүлж чадах нөхцөл бүрдэх юм.

Хайгуулын үйл ажиллагаа сэргэснээр жилд 1.0-1.5 тэрбум ам.долларын жижиг дунд хэмжээний хөрөнгө оруулалт орж ирэх нөхцлийг бүрдүүлнэ. Энэ төслийг цаг алдалгүй баталж чадвал манай уул уурхайн салбар ойрын жилүүдэд барууны олборлох үйлдвэрлэлийн салбарт тэр­гүүлэгч болох сайхан ирээдүй харагдаж байна. Гуравдугаарт, мөн л эдийн засгийг идэвх­жүүлэх тогтоолын төсөлд тус­гасан Оюутолгойн бүтээн бай­гуулалтыг дэмжих тухай асуу­дал байгаа.

Энэ төслийн далд уурхайн бүтээн байгуулалт зогсч Монгол Улсын төсөвт орж ир­дэг байсан их мөнгөн урсгал үнэндээ улс­төржилтөөс болж хаагдчихсан. Энэ асуудалд Засгийн газар дэмжлэг үзүүлж ажил­лахаар тогтоолын төсөлд тусгасан нь Оюутолгойн өмнө бууж өгч байгаагаас тэс өөр шалтгаантай. Учир мэдэх нөхөд үүнийг ойлгох ч улстөржүүлж байгаа харалган нөхдүүдийн хувьд бол бууж өгсөн мэт харагдах нь зүйн хэрэг юм.

Гэхдээ улс төрийн элдэв шалт­гаанаас болж ойлголцож ча­дахгүй байгаа асуудлаа шийдэж чадсанаар хоёр тэр­бум ам.долларын төслийн сан­хүүжилт ойрын хугацаанд хийгдэж эдийн засгийн идэвхи сайж­­рах учиртай. Хөрөнгө оруу­лагч­тай адилхан төвшинд сэтгэж, тэдний тавьсан са­на­лыг хүндэтгэн үзэж, өөрсдийн­хөө тавьсан саналыг ч мөн ойлгуулж ажиллах нь наад зах нь Монгол Улсын нэр хүнд хө­рөнгө оруулагчдын хүрээнд эргэж сэргэх, цаашлаад эдийн зас­гийн томоохон бүтээн бай­гуулалтууд хөдөлгөөнд орох бо­ломж бүрдүүлнэ гэдгийг улс­төрч­дийн жишээлдэг долоон бууд­лын Должин эмээ ч мэдэж байгаа.

Оюутолгойн гэрээндээ эргэж хургасан, улстөрчдийн увайгүй үйлдэл бүхэн хөрөнгө оруулагчдыг үргээчихсэн. Тий­мээс энэ улс Оюутолгой дээр ямар байдлаар хөдлөх нь вэ гэдгийг гадны хөрөнгө оруу­лагчид анаж байгаа нь үнэн. Энд бид алдаа гаргахгүй л бол тэд буцаад орж ирэхэд бэлэн байгаа. Дөрөвдүгээрт, Тавантолгойн ирээдүй одоо гэрэлтэж эхлэх нь байна. Дээр хэлсэнчлэн төмөр замын царигийн асуудлаа шийд­вэрлэж дэд бүтцэд анхаарч эхэл­вэл нүүрснээс олох үр ашиг эрс дээшилнэ. Мөн Чалькод төлөх өрөө төлж дуусч байгаа сайхан мэдээг яамнаас өгсөн.

Удлаа гэхэд л долдугаар са­рын сүүл гэхэд үлдсэн 40 тэр­­бумаа төлчихвөл баруун, зүүн цанхийн бүх нүүрснээс олох ашиг монголын эдийн за­сагт цутгах учиртай. Мөн Ерөн­хий сайд айлчлалынхаа үеэр Таван толгойн ордоос да­раагийн 20 жилд нийлүүлэх кокс­жих нүүрсний тоо хэм­жээтэй хол­богдсон санамж би­чиг бай­гуулсан нь ажил хэ­рэг болж эхэллээ. Бондын санхүүжил­тээр Таван толгойд баригдах цахилгаан станцын төсөл амжилттай урагшилж байгаа зэрэг сайхан мэдээг дуулгая. Сард 50 сая ам.долларын борлуулалт хий­сэн мэдээг ч "Эрдэнэс Та­вантолгой” компанийн зүгээс өгчээ.

Өнгөрсөн хугацаанд Уул уурхайн яам ажил хийсэнгүй гэх шүүмжлэл хамгийн их явсан. Гэхдээ энэ салбарын тогтворгүй байсан эрхзүйн орчныг тогтвортой байлгахын тулд ажиллаж ирснийг энэ мэт жишээ нотолж байна. Тогтвортой орчныг бүрдүүлэх гэж бид хэдэн арван жилийг өнгөрүүлсэн. Тэгвэл эрхзүйн орчноо тогтвортой болгосны үр ашиг өнөө жилээс эхлэн бодит ажлууд болж эхэлжээ. Бууринаасаа хөдөлсөн уул уур­хайн салбар Шинэчлэлийн Засгийн газрын үед байраа олж чадсан нь л чухал болж байна. Уул уурхайг улс төрөөс хол байлгахсан.

Б.Өнөртогтох