"2020 он гэхэд хүдэр олборлоод эхэлчихнэ гэгдэж байсан Оюутолгойн гүний уурхайн бүтээн байгуулалт удаашрах нөхцөл байдал үүслээ, шаардагдах санхүүжилт 1.2-1.9 тэрбум ам.доллароор нэмэгдэхээр байна” гэж Рио Тинто мэдэгдлээ. Ер нь бол төслийн менежментийг хэрэгжүүлэгч тус компанийн зүгээс ийм тоо бүхий мэдээлэл гадагшлуулсан нь хүлээлтийн дагуух л үйл явц болоод байна. Өмнө нь анхан шатны санхүүжилтийг 1.4 тэрбум ам.доллароор хэтрүүлж байсан "туршлагатай” хөрөнгө оруулагчид 2018 оны  тайлангаа өнгөрсөн зургаадугаар сард танилцуулахдаа гүний уурхайн бүтээн байгуулалтын үйл явц тээг саадтай тулгарч мэдэхээр байгааг тодорхой мэдэгдсэн. Үүнээс найман сарын өмнө буюу өнгөрсөн оны аравдугаар сард анх энэ талаар яригдаж эхэлсэн байдаг.

Харин энэ оны зургаадугаар сард мэдээлэл өгөхдөө гүний уурхайн бүтээн байгуулалтын төсөл урагшилж, тавдугаар босоо амны агааржуулалтыг бүрэн дуусгаж, дэлхийд хамгийн томд тооцогдох хоёрдугаар босоо амыг суулгах зэрэг хэд хэдэн нэн чухал барилга байгууламжийг барьж бэлэн болголоо гэж мэдэгдэж байв. Түүнчлэн энэ оны тавдугаар сарын эцэс гэхэд нийт барилга угсралтын ажил 54 хувийн гүйцэтгэлтэй байхаар байна гэж мэдэгдсэний зэрэгцээ бэрхшээл тоочсон юм.

Тухайлбал, хөрсний чулуулгийн хувьд амаргүй байдалтай тулгарснаар уурхайн загвар, төлөвлөлтөө дахин шинжлэх шаардлагатай болсон. Тогтвортой үйлдвэрлэл 2018 оны аравдугаар сард тооцоолж, мэдээлж байсан есөн сарын хугацаанаас илүү хойшлох төлөвтэй байна. Энэ шинэ нөхцөл байдал нь бүтээн байгуулалтын хуваарь болон төсөв, санхүүжилтэд хэрхэн нөлөөлөх талаар бид нарийвчилсан дүн шинжилгээ, тооцоолол хийж байна хэмээн мэдэгдэж байсан. Тэгвэл Рио Тинто өөрсдийн шинэ тооцооллоо өчигдрөөс эхлэн гаднын нэр бүхий хэвлэлүүдээр дамжуулан бидэнд дуулгалаа. Далд уурхайн үйл ажиллагааг эхлүүлэх хугацаа 16-30 сар хойшилж, төслийн төлөвлөгдсөн зардал 5.3 тэрбум ам.доллар дээр нэмээд нэгээс хоёр тэрбум ам.долларын хэрэгцээ гарч байна гэв. Чухам яг ямар хугацаагаар хойшилж, хэчнээн ам.доллар нэмж хэрэгтэй болохыг ирэх сонгуулийн жилийн сонгуулийн сартай давхцуулан Рио Тинтогийн зүгээс мэдэгдэх гэнэ.

Эрх баригчид хийгээд эрх барихыг хүсэмжлэгчид эрх мэдлийн төлөө ид үймж байх тэр үед хөрөнгө оруулагчдын зүгээс гаргаж тавих хугацаа хийгээд тоонд хянамгай хандах санаачилга манай нөхдөд байх эсэхийг одоо хэлэхэд эртдэхээр байна. Өдгөө яригдаж буй хоёр тэрбум ам.доллар шүргэх хэмжээний зардлын өсөлтийг  хөрөнгө оруулагчид  түрүүн хэлсэнчлэн хөрсний чулуулгийн бүтэц, шинж чанартай холбон  тайлбарлаж байна. Уул уурхайн томоохон төслүүдэд цаг хугацааны, санхүүжилтийн асуудал гарахгүй биш гардаг л даа. Гэхдээ Рио Тинтогийн хувьд Оюутолгойг хөдөлгөх эрхийг гартаа авч чадсан хамгийн гол үндэслэл нь тэдний чадварт, технологид байгаа л гэж ойлгогддог. Газрын гадаргаас 700 метрийн гүнд орших  бүлэг ордын хүдрийн биет газрын гүнд, тархай байрлалтай учир геотехник болон эдийн засаг талаасаа блокчлох аргаар олборлоход илүү тохиромжтой гэдгийг мэргэжилтнүүд хэлдэг. Тодруулбал, хүдрийн биетийн хүндийн жинг ашиглан дороос нь бутлан хүдэр буулгуураар цуглуулан авч, туузан дамжуулгаар газрын гадарга дээр гаргаж, хүдрийг урьдчилан тооцоолсны дагуу хяналттайгаар нурааж авах арга юм. Тэгвэл хөрөнгө оруулагч "Рио Тинто” нь энэхүү  блокчлон олборлох аргаар мэргэшсэн дэлхийн шилдэг компани гэж өөрийгөө тодотгодог.

Түүнчлэн гүний уурхайн олборлолтын зураг төсөл, барилга угсралт, үйл ажиллагааны шилдэг технологийг эзэмшсэн дэлхийн түвшний мэргэжилтнүүд ажилладаг гэж танилцуулдаг. Энэ утгаар нь харвал дэлхийн түвшний мэргэжилтнүүдтэй, дэлхийн түвшний технологитой компани алдаж тооцсоноо, ахиж тооцоолох гэж байгаа харагдах энэ үйл явцад Монголын Засгийн газрын оролцоо ямар түвшинд байх вэ гэдэг асуудал анхаарал татаж байна.

Сануулахад, Оюутолгойн анхны хөрөнгө оруулалт Эрдэс Баялгийн Мэргэжлийн Зөвлөлийн 2010 онд хүлээж авсан ТЭЗҮ-д тусгаснаар 5.1 тэрбум ам.доллар байсан билээ. Төслийн хүрээнд төлөвлөсөн цахилгаан станц баригдаагүй учраас 4.7 тэрбум ам.доллар байхаар тооцоо гардаг. Гэвч гүйцэтгэл нь 6.1 тэрбум  ам.доллар болж, ТЭЗҮ-д тусгаснаас 1.4 тэрбум ам.доллароор хэтэрсэн.

Зардал хэтрэх нь аль аль талдаа асуудал дагуулна. Гэхдээ нөхцөл байдлыг харахад 34 хувиа өрөөр санхүүжүүлдэг манай Засгийн газарт илүүтэй ашиггүй юм. Бидний өр өшөө нэмэгдэж, нөгөөх ногдол ашгийн сураг бүр л алсарна гэсэн үг.