Хүдрийн агуулга хамгийн чухал нь гэсэн хэллэг эрдэс баялаг олборлолтын салбарт байдаг. Тухайн эрдэс металлын хүдэр дахь агуулга уурхайг ашиглах олборлох арга ажиллагааны зардал , ашиг орлоготой салшгүй холбоотой. Мэдээж өндөр агуулгатай хүдэр олборлох нь нэг тонн металл олборлох зардал бага ашиг орлого өндөр байдаг ба уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулагч нарын анхаарлын төвд байдаг асуудал юм. Зэс олборлолт үйлдвэрлэлийн зах зээлд үйл ажиллагаагаараа тэргүүлэх нь хүдэр дахь зэсийн агуулга , хүдрийн нөөцтэй шууд холбоотой.

Тухайн эрдэс металлын нөөцийн хэмжээ , хүдрийн агуулга нь олборлолт ашиглалт үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа болон эдийн засаг ,зах зээлийн чухал үзүүлэлт юм. Энэ нь хүдрийн нөөцөөс илүү эрдэс металлын нөөцийн хэмжээ уул уурхай эрдэс баялаг олборлолтын арга ажиллагааны эдийн засгийн чухал шалгуур үзүүлэлт болдог гэсэн үг.

Зэсийн орд газруудыг олборлох ил уурхай , далд уурхайн арга ажиллагаанууд өөр өөр техник технологи , арга ажиллагаануудыг шаарддаг. Эдгээр олборлолтын арга ажиллагаанууд хүдэр олборлолтын хэмжээ, металл авалт, олборлолтын өртөг зардал гээд олон үзүүлэлтээр ялгаатай байдаг учир тус тусад нь жагсаан бичсэн болно.

Хамгийн өндөр хүдрийн агуулгатай зэсийн 5ил уурхай:

1. Cobre Las Cruces (CLC)

Канадын First Quantum’s компани дэлхий дээрх хамгийн өндөр хүдрийн агуулгатай зэс 5% хүрдэг баялаг нөөцтэй Cobre Las Cruces зэсийн уурхайг эзэмшин ашигладаг. Cobre Las Cruces орд газар нь Испаний Севилли хотоос зүүн хойд зүгт 20 км зайд эрдэс металлын баялаг бүс Iberian Pyrite Beltе буюу берийскийн пиритийн бүсэд оршидог. Энэ орд газрыг ил уурхай , гидрометаллургын буюу уусган баяжуулалтын арга технологоор олборлон ашиглаж кадотын зэс үйлдвэрлэдэг. Орд газар ашиглах геологи хайгуул судалгааны ажил анх 1992 онд эхлэн 2009 оноос ашиглалтын үйл ажиллагаа эхэлсэн. Ил уурхай уусган баяжуулах үйлдвэрийн нийт талбай хэмжээ нь 946 га талбай эзлэдэг.

Уусган баяжуулах үйлдвэр нь жилд 75000 тонн катодын цэвэр зэс үйлдвэрлэх хүчин чадалтай сүүлийн 15 жилд нийтдээ 1 сая тонн кадотын цэвэр зэс үйлдвэрлэсэн.

2. Kamoto Oliveira Virgule (KOV)

KOV уурхай нь БНАКонгоУлсын нутагт оршидог ба Glencore’s Katanga компани орд газрыг ашиглах олборлох үйл ажиллагааг эрхэлэн явуулдаг. Манай дэлхий дээрх хүдэр дахь зэсийн агуулга хамгийн өндөртэй хүдрийн нөөцөөрөө ч дэлхийд тэргүүлэх зэрэгт тооцогддог зэсийн ил уурхай юм.

KOV уурхай нь Kamoto East, Oliveira,Virgule гэсэн 4 хүдрийн биетээс тогтдог ба Kamoto East болон KOV гэсэн 2 ил уурхайгаас олборлолт явуулдаг. Kamoto East уурхайг нь 1960–1985 он хүртэл ашигласан ба хажуугийн KOV ил уурхайг Конго улсын үндэсний компани Gécamines 1983 оноос ашиглаж байсан. Уг ил уурхайнууд 1960-2000 онуудад усанд автсан байсан. Гэхдээ энэ хугцаанд 38 сая тонн хүдэр олборлож 2,2 сая тонн металл зэс 200,000 тонн кобальт олборлосон. Уурхайн усыг шавхах үйл ажиллагаа 2006 оноос эхэлсэн ба дээрх 2 ил уурхайгаас нийтдээ 22-24 сая м³ ус шавхаж гаргасан. Хүдэр дахь зэсийн агуулга 5,8 %, Кобальтийн агуулга 0,5 % хүрдэг. Одоо ил уурхай , далд уурхай, хөвүүлэн баяжуулах үйлдвэр, уусган баяжуулах катодийн зэсийн үйлдвэр ажиллаж байна.

KOV –н зэсийн ил уурхайн

3. Kinsevere

Баялаг хүдрийн нөөцтэй Kinsevere зэсийн уурхай БНАКонго Улсын Кулика мужийн Любумбашаас хойд зүгт 30 км зайд оршидог. Kinsevere уурхайн ашиглалтын лицензийг АвстриалынMMG- Minerals and Metals Group 2012 онд худалдаж авсан бөгөөд хүдэр дахь маш өндөр агуулгатай металл нь тэдний хөрөнгө баялгийн нэг хэсэгт тооцогддог. Орд газрын олборлолт ашиглалт уламжлалт аргаар буюу хөрс хуулалт хаягдал хоосон чулуулгийг зайлуулах аргаар явагддаг. Энэ уурхай дээр газрын хэвгий нөхцөл байдлаас шалтгаалан ихэнх талбайд тэсэлгээний ажил хийхгүйгээр олборлолт явуудаг. Орд газар дахь зэсийн хүдрийн агуулга 3.5% хүрдэг ба дээрх жагсаалтын 3-р бичигддэг.

4. Sepon

Sepon уурхай Лаосын улсын өмнөд хэсэгт Саваннакет мужад оршидог. Ил уурхай (SX-EW) solvent extraction and electrowinning буюу уусгалт хандлалт электролизийн аргаар 99.9% кадотын цэвэр зэс гаргадаг. Sepon уурхайн хүдэр дахь зэсийн агуулга 2.7% хүрдэг ба металлын нөөц болон агуулгаараа энэ жагсаалтын 4-р бичигдэж байна. Sepon уурхайг Lane Xang Minerals Limited (LXML) ба MMG компани90% , Лаосын засгийн газар 10% эзэмшдэг. Sepon уурхай 2016 онд 78,492 тонн кадотын зэс үйлдвэрлэж байсан. Sepon уурхайг 2005оноос ашиглаж эхэлсэн ба өнөөг хүртлэх ашиглах хугацаандаа нийтдээ 1.2 сая унц алт олборлон аваад байгаа.

Sepon copper mining and processing complex. Seponзэс-алтны уурхай:

5. Antas

Antasуурхай Бразилын хойд хэсэгт Каражасын эрдэс металлын баялаг судалтай бүсэд оршидог. Сүүлийн жилүүдэд энэ хязгаар нутгаас өндөр агуулгатай арвин их нөөцтэй зэс, төмрийн ордууд илрүүлэн олборлолт ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж байна. Antasзэсийн ил уурхайг 2016 оноос ашиглаж эхэлсэн ба жилд 500,000 тонн хүдэр олборлон 12,000 тонн зэс 7,000унц алт авхаар төлөвлөн ажиллаж байна. Хүдэр дахь зэсийн агуулга 3.19% , алтны агуулга 0.66г/т хүрдэг нийт 2.65 сая тонн хүдрийн нөөцтэй мөн 635,000 тонн бага агуулгатай хүдрийн нөөцтэй гэж тогтоосон. Энэ бүх нөөцөд нийтдээ 91,621тонн цэвэр зэс 64,294унц алт бий тооцдог.

Antas open-pit copper mine, Antas зэсийн ил уурхай:

Хамгийн өндөр хүдрийн агуулгатай зэсийн 5 далд уурхай:

1. Sudbury

Sudbury уурхай нь Канадын эрдэс металлаар баян Онтарио мужад Торонто хотоос 400 км зайд оршидог. Баялаг өнгөт металлын нөөцтэй Sudbury хүдрийн бассейнд өнөөдөр дэлхийн хамгийн том уул уурхайн олборлолтын үйл ажиллагаа явагдаж байна. Орд газрын хүдрийн агуулга Зэс 2.07% , Никель 1.47% , Кобальт 0.04% хүрдэг нийт 7.89 сая тонн хүдрийн нөөцтэй. Sudbury өнгөт металлын бассейн 1.849 тэрбум жилийн настай бөгөөд магмын чулуулагт зэс ,никель бусад өнгөт металлын эрдэсүүдээс тогтсон.

Morrison underground polymetallic mine, Sudbury– зэсийн далд уурхай:

 2. Kinsenda

Metorex’s Kinsenda зэсийн далд уурхай нь БНАКонгоУлсын нутагт Касумбаласа хотын ойролцоо оршидог. Энэ орд газар нь өндөр агуулгатай хүдэр болон арвин их зэсийн нөөцтэй бөгөөд хүдэр дахь зэсийн агуулга 4.8% хүрдэг. Kinsenda уурхайн 75% MMK , Copper Resources Corporation(CRC) компани 20% , Японы SODIMICO компани 5% эзэмшидэг. Kinsenda орд газар нь 5.6% зэсийн агуулгатай 20.7сая тонн зэсийн хүдрийн нөөцтэй гэж тогтоосон.

Kinsenda underground copper mine, Kinsendaзэсийн далд уурхай:

3. DeGrussa

Sandfire’s DeGrussa зэс-алтны уурхайБаруун Австриалын Перт хотоос 900км зайд оршидог ба Ази-Номхон далайн бүс нутагтаа хамгийн өндөр зэсийн агуулгатай уурхайд тооцогддог.Орд газрын ил уурхайн ашиглалт 2 жил явагдаад 2013 онддууссан ба далд уурхайн зэсийн сульфид эрдсийн хүдрийн агуулга 4.4% хүрдэг нийт 1.5 сая тонн хүдрийн нөөцтэй гэж тогтоосон. DeGrussa уурхайгаас 2016 онд 17.092 тонн цэвэр зэс 9.721 унц алт авч байсан энэ 2018 онд 63- 66 мянган тонн цэвэр зэс 35-38мянган унц алт авхаар төлөвлөн ажиллаж байна.

DeGrussa underground copper-gold mine, DeGrussaзэс-алтны далд уурхай:

4. CSA

Glencore’s CSA зэсийн уурхай Австриалын Өмнөд Уэлс мужийн төв хэсэгт оршидог. Энэ уурхайг бараг 1871оноосашиглаж эхэлсэн хэдий ч байнгын тогтвортой бус олборлолтын үйл ажиллагаа явуулсаар1964 он хүргэсэн. Broken Hill South Ltd компани 1965оноос эзэмших болсоноос хойш зэс , цайр, хар тугалга, мөнгө зэрэг металлуудыг тогтвортой олборлож эхэлсэн. Өнөөгийн байдлаар энэ уурхайгаас жилд 1,1 сая тонн хүдэр олборлон боловсоруулан зэсийн 29% агуулгатай 185,000 тонн баяжмал авч байна. Далд уурхай дахь зэсийн хүдрийн агуулга 4.3% хүрдэг ба олборлолт ашиглалтын үйл ажиллагааг Cobar Management (CMPL) компани эрхэлэн явуулдаг.

Underground workshop, CSA Mine, Glencore зэсийн далд уурхай:

5. Reed

Reed зэсийн далд уурхай нь Канад улсын Манитобе мужийн уул уурхайн хот Флин-Флон-с 120 км зайд оршидог. Энэ уурхайн ашиглалтын үйл ажиллагаа 2013 оны 9-р сараас эхэлсэн ба жилд 15000 тонн цэвэр зэс олборлон нийт 5 жил ашиглах нөөцтэй гэж үздэг. Уурхай дахь хүдрийн агуулгазэс 3.35%, цайр 0.68% , Алт 0.52г/т , Мөнгө 5.26г/т хүрдэг.

Drift development on the 110 metre level, Reed mine, Reed–зэсийн далд уурхайн 110м налуу ам: