Уул уурхайн дэд

Өнгөрөгч он уул уурхайн салбарт тийм ч таатай байсангүй. Ашигт малтмалын үнэ уналттай, хөрөнгө оруулалт огцом буурсан, компаниудад ч хүнд үе байлаа. Хэдийгээр гадаад нөхцөл байдал тиймхэн байсан ч дотооддоо мэдээж зүгээр суулгүй олон зүйл хийж бүтээсэн байх гэж бодож байна?

Уул уурхайн салбарын үйл ажиллагаа 2013 онд таагүй жил байсан. Энэ нь Евро бүсийн хямрал, дэлхийн нийт эдийн засгийн байдал сайнгүй байснаас шалтгаалж БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт удааширсантай холбоотой. Хятад улс нь Монголын уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг худалдан авдаг гол түнш. Хятадын зах зээлд манай гол экспортын бутээгдэхүүн болох коксжих нүүрсний үнэ 50 хүртэлх хувиар буурсныг бид бүгд мэдэж байгаа. Энэ салбарт нүүрснээс өөр олон ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн бий. Тэгэхээр зөвхөн нүүрсээр энэ салбарыг төсөөлж харах нь утгагүй. Жишээ дурдахад, хэдийгээр гадаад нөхцөл байдал таагүй байсан ч бид газрын тосны бүтээгдэхүүн 720 мянган тонныг олборлоод 680 тонныг экспортолж, татвар 191 тэрбум төгрөг төвлөрүүлсэн 2013 оны тухайд салбарын хууль эрхзүй цаашид баримтлах хөгжлийн стратегийн хувьд "тоглоомын дүрмээ" тодорхой болгоход багагүй зүйл хийж бүтээсэн бидний хувьд амжилт арвинтай жил байсан гэж хэлмээр байна.

Энэ онд уул уурхайн салбарт хэд хэдэн гол хуулиудыг шинэчилж, эрхзүйн орчинг илүү тодорхой болгохоор ажиллаж байгааг та онцолж байна. Гол хийх ажил юу байх вэ?

Бид 2014 онд уул уурхайн салбарын экспорт болон ашигт малтмалын төрөл зүйлээр нэмэхээр төлөвлөж байгаа. Жишээ татахад, бид энэ онд Хятадын нүүрсний зах ззэлд алдсан байр сууриа эргэж сэргээх мөн бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг сайжруулах шаардлагтай байна. Өрсөлдөх чадварыг сайжруулахын тулд бүтээгдэхүүний тогтвортой ханган нийлуүлт, дэд бүтцийн асуудал, цаашлаад төрийн үйлчилгээний хүндрэлүүдийг багасгах нь чухал байгаа юм. Мөн шинээр ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн төмөр замуудыг ойрын хугацаанд ашиглалтад оруулах, боомтуудын нэвтрэх чадварыг сайжруулах чухал байна. Түүнчлэн бид өнгөрсөн оид уул уурхайн салбарын голлох 8-н хуульд нэмэлт өөрчлөлт болон шинэчилсэн барьсан. Энэ гарсан хууль журмын хүрээнд бид салбарынхаа эрхзүйн байдлыг сайжруулах болно. Төрөөс эрдэс баялгийн салбарт баримтлах бодлогын баримт бичгийн эцсийн хэлэлцүүлэг явагдаж байна. Мөн Газрын тосны тухай хуулийг шинэчлэн найруулах, Ашигт малтмалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулахаар ажиллаж байна. Ингэснээр бид уул уурхайн салбарын алсын хараа болон зорилгоо тодорхойлох юм.

2014 оны хувьд эрдэс баялгийн салбараас олох орлогоо хэтэрхий өндөр тооцоолсон гэж судлаачид шүүмжилж байгаа. Энэ үнэн, бол эрдэс баялгийн орлогоос үүдэж төсөвт ахин хүндрэл учрахгүй гэж баталгаа байхгүй биз?

Бид дэлхий нийтэд эрдэс баялгийн унэ ямар байхыг гадаадын томоохон судалгааны байгууллагуудаас байнга авч анализ хийж байдаг. Тодорхой тоо тавихын тулд багагуй судалгаа хийсэн нь мэдээж. Тэгэхээр төсөвт төвлөрүулэх орлого хэмжээндээ хүрэхгүй байх эрсдэл учрахгүй байх талаас нь тооцоолж төсөөлсөн гэж ойлгож болно. Жишээлбэл, АНУ-ын эдийн засаг гурав орчим хувиар өсч, Хятадын эдийн засаг 7.7 хувь болж Европын холбооны улсуудын хямрал илаарших хандлага харагдаж эхэлсэн гээд эдийн засгийн эерэг узүүлэлтүүд гарч байна. Тэгэхээр 2014 онд дэлхийн эдийн засгийн төлөв муугүй байгаа болохоор энэ нь Хятадын эдийн засаг, цаашлаад үйлдвэрлэлд нь эерэгээр нөлөөлнө гэх найдлагыг төрүүлж байна.

"Оюутолгой" компанийн 34 хувь, "Эрдэнэт" уйлдвэрийн 51 хувийг нийлүүлж төрийн "Монгол Зэс" консорциум байгуулна гэж ярьж байсан. Энэ ажил ямар шатандаа явж байгаа вэ?

Уул уурхайн төрийн өмчит компаниудыг нээлттэй хувьцаат компани болгох замаар төрийн өмчийн эзэмшилийн хэмжээг бууруулах чиглэлд ажиллана. Ингэснээр төрийн өмчит компаниудын засаглалыг сайжруулж, нээлттэй ил тод болгосноор компанийн өрсөлдөх чадвар сайжрах юм. Тодорхой ордуудын эзэмшиж байгаа төрийн өмчийн аж ахуйн нэгжүүдийг нээлттэй хувьцаат компани болгох ажлыг "Эрдэнэс МГЛ" компани хариуцаж байгаа.

Дархан газрын тосны үйлдвэр, хүрэн нүүрсийг шингэрүүлэх үйлдвэр гэх мэт уул уурхайн салбарт томоохон төслууд цөөнгүй яригдаж байгаа. Тэгвэл үүнээс яг энэ ондоо багтаад хийх гол ажлаа нэрлэхгүй юу?

Оюутолгой төслийн ил уурхай бүрэн хучин чадлаараа ажиллана. Харин Дархан газрын тосны үйлдвэрийн ТЭЗҮ, байгаль орчны унэлгээг хийж дуусгана. Мөн нүүрсийг хийжуулж шингэруулэх чиглэлд хувийн хөрөнгө оруулалтаар хэд хэдэн төсөл хэрэгжиж эхэлсэн. Мөн Асгатын мөнгөний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах чиглэлээр ОХУ-тай хамтарсан компани байгуулна. Түүнчлэн Эрдэс баялгийн биржийг байгуулж, энэ салбарт татварын орлогыг нэмэгдүүлж, ил тод нээлттэй болгох юм. Хүрэн нүүрсийг хийжүүлэх үйлдвэр барих ажлыг энэ онд эхлүүлнэ.

Уул уурхайн салбараас энэ онд улсын төсөвт хэдий хэмжээний хөрөнгө төвлөрүүлэхээр төлөвлөж байна вэ?

Уул уурхайн салбараас энэ жил төсөвт 4.4 триллион төгрөг буюу төсвийн 21 хувийг дангаараа бүрдүүлнэ гэж узэж байгаа. 600 орчим тэрбум төгрөгийг нүүрснээс, 390 тэрбум төгрөгийг зэсийн үйлдвэрлэлийн татварын орлогоос бүрдүүлнэ. Үүнээс хөрөнгө төвлөрүүлэх голлох компани нь "Оюутолгой" томхон төслүүд болон "Эрдэнэт" үйлдвэр юм. Жишээлбэл, "Оюутолгой" компани энэ онд 723 мянган тонн зэсийн баяжмал үйлдвэрлэж, 25 тонн алт, 60 тонн мөнгө олборлож төсөвт 160 тэрбум төгрөгийн төвлөрүүлэх юм. "Эрдэнэт" үйлдвэрийн хувьд 500 мянган тонн зэсийн баяжмал үйлдвэрлэж, 3300 тонн молибедины баяжмал олборлож төсөвт 185 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэх юм. Мөн манай нүүрсний экспорт 31 сая тонн, зэсийн баяжмал 1.2 сая тонн, 88 мянган тонн цайр баяжмал, найман сая тонн төмөр хүдэр, 315 жонш баяжмал, 30 мянган тонн алт экспортолно хэмээн тооцоолоод байгаа.

Оюутолгойн хэлэлцээр юу болж байгаа вэ. Далд уурхайн санхүүжилтийн асуудал хэзээ шийдэгдэх вэ?

Энэ оны эхний хагаст Оюутолгой төслийн далд уурхайн санхүүжилтийг хаанаас хэрхэн шийдвэрлэх вэ гэдэг тодорхой болно. Ажил нааштай байгаа.

Уул уурхайн боловсруулах үйлдвэр барих санал санаачилгийг төрийн болон хувийн хэвшлийн хэд хэдэн том компаниуд өнгөрсөн онд болсон "Металс Монголиа" хурлын үеэр онцолж байсан. Энэ чиглэлд яамнаас дэмжлэг үзүүлэх үү?

Бид хувийн хэвшилд боловсруулах үйлдвэр барихаар ажиллаж байгаа компаниудыг татварын орчноор дэмжих, үйл ажиллагаа явуулах боломжийг нь бүрдүүлэх чиглэлд анхаарч ажиллана. Энэ оныг бид Баялаг бүтээгчдийг дэмжих жил болгон зарласан. Тиймээс ч хувийн хэвшлийнхэн, мэргэжлийн холбоод, аж ахуйн нэгжүүдтэй нягт хамтарч ажиллаж байгаа.

Эрдэс баялгийн салбар- 2025 хэлэлцүүлэг энэ лхагва гаригт болно. Тус хэлэлцүүлгийн үеэр юу хэлэлцэх вэ?

УИХ-аар уул уурхайн салбарт төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг батлагдах гээд ид хэлэлцэгдэж байна. Бид энэ баримт бичиг гарсны дараа Эрдэс баялгийн салбар-2025 гэсэн хэлэлцуулгийг ирэх сарын 15-нд зохион байгуулна. Энэ хүрээнд нь "Геологи-2025", "Жонш-2025", "Нүүрс-2025" гэх мэт хэд хэдэн дэд хэлэлцүүлгийг салбарын байгууллагууд, мэргэжлийн холбоод, эрдэмтэн судлаачдыг хамруулан хийж, холбогдох зөвлөмжийг гаргаад байгаа. Тодруулбал, "Геологи-2025" хэлэлцуулгийн үеэр хувийн хөрөнгө оруулалтын эрэл хайгуулын дэмжих, олон улсын стандарыг нэмэгдүүлэх, салбарын хүний неөцийг бурдуулэх шаардлагатай гэж гарсан. Мөн Төмөрлөгийн салбарын хэлэлцуулгээс бол мэргэшсэн боловсон хүчнийг сургах, төмрийн хүдрийн баяжмалын ложистикийг сайжруулах, баяжуулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулах хууль эрхзүйн орчинг тодорхой болгох гэж гарчээ. Алтны үйлдвэрлэгчдийн хэлэлцүүлгээс бол хууль бус олборлолт, борлуултыг шинэчлэх, салбарынхаа урт болон богино хугацааны хөтөлбөрийг боловсруулах, нөхөн сэргээлтийг өндөр технологийг ашиглаж хийх гэх мэт зөвлөмж гарсан байх жишээтэй. Бид "Эрдэс баялгийн салбар-2025"-ын үеэр уул уурхайн салбарын Монгол Улсын эдийн засагт нөлөөлж буй байдал", "Уул уурхай хөдөө орон нутагт", "Байгаль орчин уул уурхайн нөхөн сэргээлт", "Уул уурхайн өрсөлдөх чадвар" гэсэн дервөн дэд хэлэлцүүлгийг хийх юм.

Б.УУГАНБАЯР