Саахалт айлын санаа нэг гэж монголчууд ярьдаг. Ярих төдий ч зүйл биш, нүүдэлчдийн аж төрөлд тогтон хэвшсэн алтан зарчмуудын нэг.

Саахалт айлынхан эвтэй найртай аж төрөхийг чухалчилдаг, малаа хоршин адгуулж, наймаа арилжаагаа хамтран хийж, найр цэнгэлээ ч цугтаа тэмдэглэсээр ирсэн.

Саахалтынхан санаа нэг байснаар юу хождогийн ганцхан жишээг өгүүлье. Нүүдэлч малчдын дунд "саах зөрүүлэх” гэж нэг сонин ажил бий. Хониныхоо сүүг сааж, идээ цагаа бэлтгэхийн тулд хурганд нь хөхүүлчихгүй байх ёстой. Тиймээс хургаа эхээс нь ялган, тусад нь хариулах хэрэг гарна. Ерөөс зөвхөн сүүгээр цатгах биш, бэлчээрт гарган идээшлүүлэх нь хурга махлах, чийрэгжихэд тустай аж. Гэтэл хургаа нэг хүн, хонио өөр нэг нь хариулах шаардлага тулгардаг. Энэ байдлыг хөнгөвчлөхийн тулд өөрийнхөө хургыг саахалтынхаа хонинд нийлүүлж бэлчээх нэн тустай аргыг нүүдэлчид бодож олжээ.

Манай хурга тэдний хонинд, тэдний хурга манай хоньтой хамт бэлчээрлэнэ гэсэн үг. Хурга эхийгээ л хөхөхөөс айлын хүүхдийн мээмийг хулгайлдаггүй. Өдөр юм уу, орой хонио саасны дараа саахалтынхны тэрхэн зайд хонь хурганы бие бие рүүгээ тэмүүлсэн нэгэн зүйлийн найр болдог нь бас л үзүүштэй зүйлийн нэг.

Буман "хоньтой”, түмэн "үхэртэй” тэдний дэргэд манай хотонд байгаа мал цөөн. Тэд ам бүл олуулаа бол манайх цөөхүүлээ. Ийм нөхцөлд өөрийнхөө байр байдал, нөхцөл боломжийг зөв тооцож, юугаараа, ямраар тэдэнтэй хоршин хамтрах вэ гэдгээ ухаалгаар зохицуулах шаардлагатай болно.

Энэ бүхний дүнд хоёр ч хүний хөдөлмөрийг хэмнэчихэж байгаа юм. Бас сааль сүүгээ алдана гэсэн ойлголт байхгүй. Саахалтынхны идээ цагаа нь элбэг дүүрэн, найртай сайхан зусах, найрамдан нөхөрлөх нэг нөхцөл энд бүрдэж байх жишээтэй. Юуны учир үүнийг сөхөж яриад унав аа гэж уншигч та гайхаж байж магадгүй.

Орчин үеийн даяаршсан дэлхий ертөнцөд улс орнуудын харилцаанд "саах зөрүүлэх” мэтийн хамтын ажиллагааны хэлбэр нэн чухал болох тухай асуудлыг хөндөхийн тулд л энэ жишээг авсан юм. Тэр тусмаа хөрш орнуудын хувьд.

Монгол Улс өмнө, хойноо тус бүр нэг хөрштэй. Өөр өөр хэлбэл, бидэнд саахалт айл ердөө хоёр л бий. Харамсалтай нь, саахалтын айлуудын санаа нэг байж чадахгүй л байх шиг.

Газар нутгийн хэмжээ, хүн амын тоо, эдийн засгийн хүчин чадлаараа манай саахалтынхан дэлхийд дээгүүр эрэмбэтэй. Буман "хоньтой”, түмэн "үхэртэй” тэдний дэргэд манай хотонд байгаа мал цөөн. Тэд ам бүл олуулаа бол манайх цөөхүүлээ. Ийм нөхцөлд өөрийнхөө байр байдал, нөхцөл боломжийг зөв тооцож, юугаараа, ямраар тэдэнтэй хоршин хамтрах вэ гэдгээ ухаалгаар зохицуулах шаардлагатай болно.

Бид тэднээс жижиг ч гэсэн манайд бас давуу тал бий. Цөөхөн хүн амтай, эдийн засгийн үндэс нь бэлчээрийн мал аж ахуй зонхилж байсан, түүнийхээ хэрээр үйлдвэрлэл бага хөгжсөн манай орон харин дэлхийд гайхуулах баялагтай.

200 гаруй тонн алтны батлагдсан нөөцтэй. Дээр нь зэс, нүүрс, төмрийн хүдэр, ураны нөөц маань 1.4 их наяд ам.доллараар үнэлэгддэг. Жижиг Монгол маань бусадтай том эрэмбийн бодлого явуулж болох түлхүүр нь энэхүү баялаг гэдгийг нэг үеэ бодвол бид ойлгодог болж. Гэхдээ зөвхөн нэг талын хүчин чармайлтаар харилцаа, хамтын ажиллагаа дардан замаар явчихгүй. Саахалтынхан санаа нэг л байх учиртай.

Саланги тусдаа байлаа гээд бид хохирохгүй гэдэг юм уу, том нь багаа үл тоох, хясан боогдуулах, бага нь томоо царайчлах, эсвэл бяраа мэдэхгүй баадуурах нь хохирол л авчирна. Сүү ч үгүй, хурга ч үгүй болно гэсэн үг. Ийм өнцгөөс асуудлыг харах гээд оролдоод үзье. Тэгэхдээ урд талд буй саахалт руугаа. Ингэлээ гээд хоёр орны найрсаг, сайн түншийн харилцаанд сэв суулгачихна чинээ бодохгүй байна.

БНХАУ бол манай улсын мөнхийн хөрш. Тэднийг бид давж харайж, далай гаталж чадахгүй. Холыг зорьсон замд гарлаа гэхэд заавал ч үгүй хойд, урд аль нэг хөршийнх өө нутгаар л дайрна. Нутаг таарахгүй байна гээд нүүгээд явчихаж бас болохгүй. Нүүдэл бас л хөршийнхийг дайрна, тойрохгүй. Гэтэл эдийн засгийн хамтын ажиллагаанд урд саахалтынхны санаа зөр өөд байна уу даа гэмээр зүйл ажиглагдах боллоо.

Нэгэн үе 17 хувьд хүрч өсөж байсан эдийн засгийн өсөлт маань саарлаа. Тэр хэрээр хямрал нүүрлэх болов. Инфляц гэдэг иргэдийн амьжиргааг сэмлэдэг идэмхий натри шиг эд улам улмаар өссөөр. Авдаг хэд нь ар гэрээ тэжээхэд хүрэлцэхгүй шинжтэй.

Баялаг бүтээгч үйлдвэрлэлийн салбарынхны ашиг орлого муудсанаас ажилтнуудынхаа цалин хөлсийг бүрэн өгөх тэнхэлгүй болтлоо доройтож, үүд хаалгаа барихад тулж байна. Үнийн лангуун дээр ямагт эзэн суудаг америк долларын ханш ороолж цойлсоор. Ийм байдалд хүрсэн нь мэдээж бидний буруу. Аливаад тооцоо судалгаатай, төлөвлөгөө баримжаатай хандах, юуг олоод ямрыг алдаж болохоос сэрэмжлэх, болзошгүй эрсдэлийг даван туулах хүч нөөцтэй байх, саахалтынхантайгаа хамтрах зүг чигээ оновчтой тодорхойлох гээд олон чухал асуудалд бид хайнга хандсаар ирсэн, одоо ч тэр хэвээрээ л байна.

Урд хөршийн хилийн цаана Өвөрмонголд нүүрсний компаниудын холбоо нэртэй, манай махны ченжүүд шиг нөхөд байдаг бөгөөд тэднийгээ "Шэньхуа”, "Чалко” мэтийн томчууд нь уяаг нь богинохон, угаадсыг нь ахиухан өгөөд удирдаж суудаг

Гэхдээ их хөрш маань бодлогогүй болчимгүйг нь далимдуулаад байж бас болохгүй л баймаар. Манайх "хүрэн” эдийн засагтай. Өөрөөр хэлбэл, газрын баялаг, уул уурхайд суурилсан өсөлт л биднийг "удахгүй суга баяжиж, гар газар, хөл хөсөр суух болно” гэсэн гэнэн дүгнэлтэд хүргэсэн.

Гэтэл дэлхийн зах зээл дээр манай уул уурхайн гол нэрийн бүтээгдэхүүн болох нүүрс, төмрийн хүдэр, цайр, жонш гэх мэтийн үнэ хоёр жилийн өмнөхөөс бараг хоёр дахин унав. Тэгэхээр бид хоёр жилийн өмнөхөөс хоёр дахин бага хожоотой наймаа хийж, хоёр дахин бага ашиг олж байна гэсэн үг. Гэтэл бүр 2.5-3.0 дахин бага ашиг олж, заримдаа бүр алдагдалтай наймааг өмнө зүгийн хөрштэйгээ хийгээд байгаагийн учир юу вэ? Үүнд саахалтынхны савны амаа чангалах бодлого нөлөөлсөн байх магадлалтай байна.

Жишээ татъя. Мөнөөх эдийн засгийн өсөлтийг 20 хувийн босго руу чирч байсан гол зүтгүүр болох коксжих нүүрс маань Хятадын Цагаан хад, Ганц модны боомт дээр бараг л шалны шорооны дайтай үнэлэгдэх болов. Нэгэн үе тонн нь 120 ам долларт хүрч, буухдаа 70 ам доллар дээр тогтож байсан хар алтыг маань "Эрдэнэс Тавантолгойн” уурхайн Баруун цанхийн аман дээрээс хятадууд 35 ам доллараар үнэлэн машинд ачиж байна. "Эрдэнэс Тавантолгойнхон” нэг тонн нүүрсийг 32 ам долларын зардлаар олборлодог гэнэ ээ. Ашиг нь 3 ам доллар! 30 кг-ын нэг шуудай коксжих нүүрс 170 төгрөг болж байна!!! Шуудай шороог ч ийм үнээр авахгүй биз дээ.

Урд хөршийн хилийн цаана Өвөрмонголд нүүрсний компаниудын холбоо нэртэй, манай махны ченжүүд шиг нөхөд байдаг бөгөөд тэднийгээ "Шэньхуа”, "Чалко” мэтийн томчууд нь уяаг нь богинохон, угаадсыг нь ахиухан өгөөд удирдаж суудаг тухай учир мэдэх нэгэн ярив.

Тэдний заримтай сэм уулзаж, "сайн найз” болж чадвал арай дээр үнээр өгөх боломж олддог гэнэ. Гэхдээ үнэн худлыг мэдэхгүй.

Уг нь манай хилээс 340 км зайд байдаг Бугат хотод түүхий нүүрсээ хүргэж чадвал тонныг нь 89 орчим ам.доллараар худалдах боломжтой юм байна. Харамсалтай нь тэр хүрэх тээврийн зардал нь 53 орчим ам доллар болох тул амнаасаа худалдсантай ялгаа байхгүй. Хэргийн учир манайх хил хүрэх төмөр зам байхгүй, ачааны машинаар нүүрсээ зөөдөгт байгаа юм. Манай төр, засгийн томчууд нарийн, өргөн цариг хэмээн өөрсдөө ч учрыг нь үл олох хэрүүл хийсээр зургаан жилийг үдэж байхад саахалтын найзууд маань бидний энэ унхиагүй байдал дээр дөрөөлөн ашиг унагаж байна.

2012 оны сонгуулийн өмнөхөн тухайн үеийн Засгийн газар 350 сая ам доллар "Чалко”- гоос зээлээд тараачихсан, өрөө дарах гэж хоёр жил гүрийсээр энэ үнийн мухарт шахуулсан нь үнэний хувьтай. Энэ алдааг манай, танай Засгийн газар гэж бие бие рүүгээ чихээд нэгэнт нэмэргүй.

Тэгж яривал 2008 оны сонгуулиар АН нь 1.000.000-ыг, МАН нь 1.500.000-ыг амлаж, эцэст нь хамтарсан Засгийн газар "дундаа хийгээд” нэг сая болгочихсон шүү дээ. Тэгэхээр саахалттайгаа сайн ярьж, учраа олохоос өөр гарц үгүй.

Уг нь коксжих нүүрс, төмрийн хүдэр хоёр бол гангийн үйлдвэрлэлийн талх нь. Гэтэл төмрийн хүдрийг маань бас л дэлхийн зах зээлийн ханшаас хамаагүй доогуур үнээр урагш зөөсөөр байна.

Өнгөрсөн 2013 онд манай уул уурхайн бүтээгдэх үүнээс экспортын хэмжээ нь нэмэгдсэн цорын ганц "дайчин” маань төмрийн хүдэр. Гэтэл Сэлэнгийн Баянгол дахь "Болд төмөр Ерөө гол” компани хэмээх Хятадын бараг 100 хувийн өмчит уурхайгаас нэг тонн, хуурай аргаар баяжуулсан төмрийн хүдрийг 65 ам.доллараар борлуулж байна. Нойтон аргаар баяжуулаад агууламжийг нь 65 хувьд хүргэчихвэл 100 ам доллараар авна гэдэг гэнэ. Гэтэл уурхай нь Хятадын мэдлийнх байдаг. Тэд нойтноор баяжуулах, агууламжийг нэмэгдүүлэх, тэгээд үнийг нь өсгөх сонирхолгүй, хямд үнээр, түүхийгээр нь аваад байхыг л хичээж байгаа юм биш үү? 80 саяын нөөцтэй тус ордоос ердөө тавхан жилийн дотор 20 саяыг нь түүхийгээр нь зөөчихлөө. Шалавхан авч дуусах санаа зорилго л энд байна гэдэг нь ил харагдаад байх шиг.

Хэрвээ "саахалтын санаа нэг” байсансан бол нойтон аргаар баяжуулах үйлдвэр барьчихаж болох л байсан. Хятад компанидаа ч, Монгол нутагтаа ч энэ нь илүү ашигтай гэдгийг хэн ч түвэггүй ойлгоно.

Яг ийм жишээ "Петро Чайна дачин Тамсаг” дээр давтагдаж буй. Түүхий нефтийг нэрж, эцсийн бүтээгдэх үүн болгох жижиг боловч үйлдвэр барья гэж хөршдөө бид хэчнээн ч жил санал тавив даа. Барина гэдэг, барихаар тохиролцлоо гэлцдэг, Матадын их талын хөрсөн дороос олборлосон газрын тос саахалтын цаадах хамар даван урссаар л байгаа.

Олборлосон түүхий тосныхоо 30-40 хувийг нэрж шатахуун болгож, Монголд үлдээчихээд, бусдыг нь ачаад явахад бид бараг юм хэлэхгүй дээ. Харамсалтай нь саахалтынханд тийм найрсаг зан алга.

Жоншоо Бор-Өндөрийнхөн оросуудад тонныг нь 350 ам.доллараар борлуулж байхад, бусад жижиг уурхайнуудын жоншийг өмнөд хөршийнхөн 90 ам.доллараар авч байна. Орост өгч байгаа нь 95 хувийн, бидний авч байгаа нь 75 хувийн агуулгатай шүү дээ гэж тэд ам таглах байх. Мэдээж, 95 ба 75-ын хооронд ялгаа бий. Гэхдээ бүр дөрөв дахин бага үнийн зөрүүтэй байдаггүйг дэлхийн зах зээлийн үнэ харуулж байна.

Бид мөнхийн хөрш. Энэ бол Та бидний сонголт биш. Хувь заяаны сонголт. Тиймээс бие биеэ хүндэлдэг, дэмждэг, санаа нэгтэй саахалт байцгаая.

Хэргийн учир нь Монголын баялаг өмнөд хөрш рүү экспортлогдохдоо дэлхийн зах зээлийн ханшаас хамаагүй доогуур байгаа нь л өчүүхэн миний гайхашралыг бараад байгаа билээ.

Хятад бол аугаа гүрэн. Аугаа түүхтэй, бахархам соёлтой, гигант эдийн засагтай, гайхамшигтай ард түмэн. Бид ийм айлтай саахалт амьдрах болсноороо бахархдаг. Гэхдээ өмнө зүгт суугаа "ах нар” маань дүүдээ арай хатуу хандаад байгаа юм биш үү?

...Энэ оны тавдугаар сард ОХУ-ын "Роснефть” корпорацын тэргүүн И.Сечин Монголд ирээд буцсан. Сая манай Ерөнхий сайдыг Санкт-Петербургт очих үеэр нефтийн бүтээгдэхүүн нийлүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурлаа.

Өмнөд хөршийнхөн маань манай дорнын их талаас нефть олборлож байгаа хэрнээ дуслыг нь ч бидэнд үлдээдэггүй. Харин оросууд манай импортлогч компаниудтай Сингапурын биржийн ханшаар нефть бүтээгдэх үүн худалдах таван жилийн хугацаатай тохиролцоо байгууллаа. Хэмжээ нь манай 80 хүртэл хувийн хэрэгцээг хангахуйц байх гэнэ.

Эндээс монголчууд жилд 120 сая ам доллар хэмнэнэ гэсэн судалгаа гарчээ. Тэд хийн хоолойг Монголоор дамжуулан тавих асуудлыг анхааралдаа авч, судлахаа бас амлалаа. Мэдээж хэрэг, энд манай хойд, урд хоёр саахалтын асар том эрх ашиг явж л байгаа. Гэхдээ гуравдагч саахалт болох бидэнд ч бас хэрэгтэй.

Энэ асуудал хэрвээ хэрэгжчихвэл хэнд нь том, алинд нь бага үр ашиг өгөх нь хамаагүй, хэн хэний маань эрх ашиг, хэрэгцээг хангаж байгаа учраас бүгдээрээ л сэтгэл хангалуун үлдэх нь тодорхой.

Уг нь саахалтынхан энэ мэтээр л санаа нэг баймаар байгаа юм. Тэгэхээр "ядаж орос шиг бай л даа” гэсэн нэгэн мартагдах шахсан хэлцийг өмнөд хөршдөө хандан хэлмээр санагдчихлаа. Бид мөнхийн хөрш. Энэ бол Та бидний сонголт биш. Хувь заяаны сонголт. Тиймээс бие биеэ хүндэлдэг, дэмждэг, санаа нэгтэй саахалт байцгаая.

С.Батбаатар