Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, гавьяат эдийн засагч Д.Содномтой Дорноговь аймгийн нутаг дахь Цагаансуваргын зэсийн ордыг ашиглахын ач холбогдол, түүнд төр оролцох нь зохистой эсэх зэрэг асуудлаар ярилцлаа. Энэ асуудлыг яг одоо УИХ хэлэлцэж байгаа учраас гүйцэтгэх засаглалыг тэргүүлж асан туршлагатай эдийн засагчийнх нь хувьд санаа бодлыг нь сонсох чухал байж таарна.

-Таныг амарч байгаа гэсэн. "Монголын алт" компанидаа ажиллаж байгаа хэвээрээ юу?
-Би өөрөө хүсэлт гаргаж дөрөвдүгээр сараас "МАК" компанид ажиллахаа болиод амарч байна. Нас ная гарлаа. Тэтгэврийн өвгөн болж залуучууддаа улс орны хөгжлийн асуудлаар санаа бодлоо хэлж байхыг хичээх нь зөв юм шиг байна.

-Цагаансуваргын зэсийн ордыг ашиглахын ач холбогдол, түүний ашиглалтад төр оролцох эсэхээр таны санал боддыг сонсохыг хүссэн юм?
-Цагаансуваргын зэсийн орд байгааг өнгөрсөн зууны жараад оноос бид мэддэг боловч түүнийг ашиглах бэлтгэл одоо л хангагдсан байгаа. "Монголын алт" (МАК) ХХК энэ ордод хайгуул, олборлолт хийх зөвшөөрөл аваад сүүлийн арав гаруй жилийн хугацаанд нарийвчилсан хайгуулын ажлыг олон улсын зохих стандартын дагуу хийж, нөөцийг нь тогтоож батлуулсан, ордыг ашиглах техник эдийн засгийн үндэслэлийг дэлхийд үнэлдэг, шаардлага хангасан нөхцөлөөр боловсруулсан юм.

Их хөрөнгө, хөдөлмөр зарцуулсан. Энэ ордын зэсийн нөөц Оюутолгойнхоос 30 орчим дахин бага, харьцангуй жижиг орд. Гэвч түүнийг ашиглах нь Монгол Улсын эдийн засаг нийгмийн хөгжилд их тус хүргэнэ. Улсын экспорт 500-600 сая ам.доллараар нэмэгдэж, гадаад худалдааны тэнцвэр сайжирна. Улсын төсвийн орлогыг жил бүр 200 орчим тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлнэ. Уулын баяжуулах үйлдвэрт 1500 орчим хүн ажиллахаас гадна дагалдах үйлдвэрлэл, үйлчилгээний салбарт олон ажлын байр бий болно.

"МАК" ХХК энэ үйлдвэрийг барих бүтээн байгуулалтын маш их ажил хийсэн. Ил уурхай олборлолт явуулах бэлтгэлээ бүрэн хангасан. Орчин үеийн, маш өндөр бүтээмжтэй техникүүдийг хүрэлцээтэй хэмжээгээр авчирч түүнийг ажиллуулах операторуудыг сургаж дадлагажуулсан, хөрс хуулах, хүдрийн нөөц бэлтгэх ажил хийгдэж байгаа. Баяжуулах үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг АНУ-ын компанид гэрээ хийгээд захиалж, үйлдвэрлүүлээд дуусч байна. Манай улсын "саалийн үнээ" гэж нэрлэгддэг Эрдэнэтийн уулын баяжуулах үйлдвэрийн хүч чадлын 60 орчим хувьтай тэнцэх Цагаансуваргын ордыг ашиглах уулын баяжуулах үйлдвэрийг Монголын үндэсний компанийн залуучууд барьж байгуулж чадаж байгаа нь том дэвшил. "Эрдэнэт" үйлдвэрийг өнгөрсөн зууны 70-аад оны эхэнд ЗХУ-ын хүч хөрөнгөөр түлхүүр гардуулах гэсэн нөхцөлөөр бариулж, манай төр, засаг, ард иргэд бүх бололцоогоо дайчилж оролцож байсан бол Цагаансуваргыг бүтээх ажлыг үндэсний бүтээн байгуулагч "МАК"-ийн хамт олон хариуцаж хийж чадаж байна.

-Энэ төсөлд төр оролцох ёстой юу. Ер нь ямар нөхцөлөөр оролцох хуультай юм бол?
-Цагаансуваргыг стратегийн ач холбогдолтой орд гэдэгт хамааруулсан. Ашигт малтмалын тухай хуульд зааснаар бол ордын ашиглалтад төр оролцож болно. Гэхдээ төр оролцооныхоо хувьд оногдох хэмжээгээр хөрөнгө оруулалтын зардлыг нь санхүүжүүлэх хуультай. Уул уурхайн яамны саналаар төрийн оролцоог 34 хүртэл хувь байх нь зөв гэж үзэж байгаа гэж сонссон. Гэвч төслийн санхүүжилтэд оролцох мөнгөний бололцоо байхгүй бололтой. Одоо УИХ-ын чуулганы хуралдаан энэ асуудлыг хэлэлцэж байгаа бөгөөд телевизийн нэвтрүүлгээс харахад УИХ-ын олон гишүүн энэ төсөлд төр заавал оролцох хэрэггүй, татвараа бүрэн аваад төслийн хэрэгжүүлэлт, түүний менежментийг "МАК"-д хариуцуулах нь зүйтэй гэсэн саналтай байгаа юм билээ. Үүнийг би их зөв, ухаалаг санал гэж бодож байна. Оюутолгойн төсөлд төр 34 хувиар оролцох гэрээ байгуулснаас болж Монголын төр ашиг олох биш, зээлийн өрөнд оржбайгаа, гэрээлэгч болон төрийн байгууллагын үл ойлголцлоос болж бүтээн байгуулалтын ажил нь саатаж байгаа.

Ер нь төрийн оролцоотой ихэнх аж ахуйн нэгжид авлига, ашиглал их, ашигт ажиллагаа хангагддаггүй. Энэ бүхнээс сургамж авъя, төр зөвхөн авах ёстой хуульд заасан татваруудаа бүрэн аваад, аж ахуйн үйл ажиллагаанд нь хутгалддаггүй байх нь зөв гэсэн санал давамгайлж байгаа нь зөв юм. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид манайд хөрөнгө оруулалт хийх асуудлыг шийдэхийн тулд юуны өмнө төр оролцох эсэхийг сонирхож, оролцох нөхцөл тавьсан нөхцөлд шийдвэр гаргадаггүй, хамтран ажиллах, зээл олгох эсэх асуудлыг зөвхөн хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжтэй ярилцдаг болсон байгаа.

-Тэгэхээр та Цагаансуваргын төсөлд төр оролцох хэрэггүй гэж байгаа юм уу?
-Тийм. "Цагаансуварга" төсөлд төр оролцох эсэх, оролцвол хэдэн хувиар, оролцооны хувьд оногдох санхүүжүүлэлтээ гаргах эсэх талаар ямар шийдвэр гарахыг "МАК" удаан хүлээж байгаа. Ийм шийдвэр гарахгүй байгаа нь төслийн хэрэгжилтэд саад учруулж байна гэж үзэж болохоор. Төслийн хөрөнгө оруулалтад тэрбум гаруй ам.доллар шаардлагатай. Түүний 50 орчим хувийн санхүүжилтийг "МАК" шийдвэрлэсэн. Үлдэх хөрөнгийн эх үүсвэрийн асуудлыг шийдэх хэрэгтэй байгаа. Миний бодтоор төр Цагаансуваргын төсөлд оролцохгүй, харин хуулийнхаа дагуу борлуулалтын орлогоос нь нөөц ашигласны 17 орчим хувийн төлбөр, ашгаас нь орлогын 25 хувийн албан татвараа авч байхаар шийдвэрлэх нь зүйтэй.

-Телевизийн нэвтрүүлгээс харахад зарим хүн Цагаансуваргад төр оролцохгүй бол энэ төсөл нэг гэр бүлийн өмч болох нь гэж байна билээ. Энэ тал дээр таны байр суурь ямар байгаа вэ?
-Санхүү, эдийн засгийн мэдлэг мэргэжилгүй, өөрөөс нь баян хүн байхыг тэвчиж чаддаггүй, хувиа хичээж атаархаж явдаг хүний амнаас л гарах үг. Өмчийн бүх хэлбэрийг зөвшөөрдөг хуулиа одоо болтол ойлгож, хэрэгжүүлэхийг хүсдэггүй хүний хэлэх үг байх. Гадаадын ба дотоодын хөрөнгө оруулагчийн хувьд нэг ялгаа бий. Гадаадын хөрөнгө оруулагч татварын дараах ашгаа аваад гарна. Харин үндэсний компани бол татварын дараах ашгаа Монголдоо л шингээнэ. Энэ бол анхаарч байх ёстой зүйл. "МАК" Цагаансуваргын төслөөс гарах ашгаас улсын төсөвт төлөх татвар, төлбөрүүдийг төлөөд үлдэх чөлөөт ашгаа Монголдоо шинэ хөрөнгө оруулалт хийх, шинэ ажлын байр бий болгох, эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд тус болох төслүүдэд зориулна. Өнгөрсөн ажлаас нь харахад нүүрсний төсөл хэрэгжүүлснээс олсон ашгаа Цагаансуваргын төсөл, цементийн үйлдвэр байгуулах төсөлд ашиглаж байна.

Ирээдүйг нь харахад нүүрснээс шингэн түлш үйлдвэрлэх, нүүрс-химийн үйлдвэр байгуулах төсөл боловсруулж байгаа. Саяхан сонинд бичсэнээр Монгол Улсад үйлдвэрлэл, үйлчилгээний, манайдаа бол томхон гэж болох 10 компани байгаа. Энэ хэдийгээ чи баяжиж байна гэж ад үзэх биш хууль ёсны үйл ажиллагааг нь дэмждэг, дэмжиж чадахгүй бол ажилд нь саад болдоггүй байгаасай гэсэн утгатай нийтлэл гарсан байсан, үнэн шүү дээ.

М.ЦЭЦЭГ /ӨДРИЙН ШУУДАН/