УИХ-аар Газрын тосны тухай хуулийг хэлэлцэж эхлэх гэж байгаа аж. Хуулийн төсөлтэй танилцаад зарим асуудалд хууль тогтоогчдын анхаарлыг хандуулж, мэдээлэл өгөх зайлшгүй шаардлагатай гэж судлаачийн хувьд үзлээ.

Өнөөдөр газрын тос нь зөвхөн нэг улсын төдийгүй, дэлхий нийтийн стратегийн бүтээгдэхүүн болоод байгаа. Газрын тосны нөөцтэй зарим орон баян байхад зарим улс орон уг үнэт баялгаасаа болж зовж зүдрэн дайны хөлд нэрвэгдэн бусдын дарамтад амьдарч байна.

Монгол Улс газрын тосны хайгуулаа хийж, нөөцөө хэрхэн нэмэгдүүлэх, нөөц тогтоогдсон тохиолдолд олборлолт, борлуулалтаа хэрхэн зөв зохион байгуулах, энэхүү "шидэт" тосноос олсон ашиг орлогоо улс орны хөгжил цэцэглэлтэд хэрхэн зөв зарцуулах вэ гэдгийг одоо хэлэлцэн батлах гэж буй хуулийн төсөл шийднэ. Газрын тосны тухай хууль Монгол Улс зах зээлд шилжсэнээс хойш буюу 1991 онд батлагдаж шинэчлэгдээгүй байгаа хуулиудын нэг. Түүнд өнөөдрийг хүртэл дорвитой гэхээр дөрвөн удаагийн л өөрчлөлт оржээ. Тиймээс шинэ хууль батлагдах гэж байгаа нь цагаа олсон ажил юм.

Гэхдээ хуулийн төслийг судлаж байхад газрын тос, түүнийг тойрсон асар өргөн хүрээтэй харилцааг зөв голдирлоор оновчтой зохицуулахын оронд уг хуульд заавал орох шаардлагагүй, бусад хуулиар зохицуулах боломжтой асуудлыг бөөнд нь хамж хуульчлахыг оролджээ.

Үүний нэг жишээ нь хуулийн төсөлд дурдсан "Уламжлалт бус газрын тос"-ны зохицуулалт. Өнөөдөр дэлхийд газрын тосноос гадна нүүрс, шатдаг занар, байгалийн хий, тослог (битумт) элс, биомасс буюу ургамал амьтны үлдэгдэл, үр тариа, хог хаягдал гээд олон эх үүсвэр, түүхий эдээс нефть бүтээгдэхүүн болон газрын тосыг гарган авч байгаа. Уламжлалт бус газрын тосны ихэнхийг хатуу биет ашигт малтмалыг олборлон боловсруулах замаар үйлдвэрлэдэг. Нөгөөтэйгүүр биомасс, хог хаягдлыг боловсруулан нефть бүтээгдэхүүн гаргах нь бий. Уламжлалт бус газрын тостой холбоотой энэ бүх харилцааг зөвхөн газрын тосны хуулиар зохицуулна,бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулна, сонгон шалгаруулна гэвэл маш хүндрэлтэй.

Тиймээс нүүрсэнд гүн боловсруулалт хийж нефть бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, шатдаг занар болон битумт элс олборлож боловсруулах, эрэл, хайгуул хийх, ашиглалттай холбоотой асуудлыг Газрын тосны хуулиар бус Ашигт малтмалын хуулиар зохицуулах нь илүү оновчтой тул уг томьёолол, ойлголтыг бүхэлд нь хуулийн төслөөс хасах санал дэвшүүлж байгаа юм.

Шатдаг занарын хувьд газрын хэвлийд нүүрстэй хамт болон дангаараа тархан оршдог, нүүрс-устөрөгчийн агуулга нь нүүрснээс бага бөгөөд 30 хүртэл хувь нь ашиглагдах боломжтой, ихэнх хэсэг нь шаварлаг эрдэс байдаг.

Манай оронд тархсан шатдаг занарын тосны гарц нь 5.0 хувь орчим байдаг тул ,нэг тонн тос гарган авахын тулд 20 тонн чулууг уул уурхайн уламжлалт технологиор олборлож, эрдэс баяжуулалт, химийн технологиор боловсруулах замаар газрын тосны бүтээгдэхүүн гарган авах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах хүртэлх үйлдвэрлэлийн өртөг асар өндөр. Шатдаг занарыг далд аргаар газрын гүнд халааж, ялгарсан бодисыг цооногоор олборлох (in-situ) арга одоогоор үйлдвэрлэлд өргөн хэмжээтэй нэвтрээгүй боловч энэ нь ураныг газрын гүнд нь цооногоор уусган олборлохтой зарчмын хувьд төстэй. Нөгөөтэйгүүр шатдаг занарын эрдэс нь илчлэг багатай, үнс ихтэй, муу түлш боловч нүүрсний нөөц багатай Эстони, Йордан мэтийн улсад шатдаг занарыг дулааны цахилгаан станцад шууд хатуу түлш болгон ашигдадаг зэргээс үзэхэд шатдаг занар нь газрын тосонд биш нүүрсний адил "Шатах ашигт малтмал"-ын төрөлд харьяалагдана.

Тослог элс ба байгалийн битумыг Канад, АНУ зэрэг улсад шатдаг занартай ижил төстэй уул уурхайн аргаар олборлон баяжуулах болон химийн боловсруулах технологиор боловсруулж газрын тосны бүтээгдэхүүн гарган авдаг тул шатах ашигт малтмалын ангиллаар Ашигт малтмалын тухай хуулиар зохицуулах нь тохиромжтой.

Нүүрсний давхаргын метан нь нүүрсийг ил аргаар олборлох явцад ууршин агаар мандлыг бохирдуулдаг бөгөөд далд уурхайн хувьд дэлбэрэх аюултай байдаг. Мөн нүүрсний давхаргын метан нь байгадийн хийтэй адил дангаар оршиж их хэмжээний хийн хуримтлал үүсгэдэггүй, нийт давхаргын хэмжээнд бага тархсан, нөөц нь бага тул цуглуулж ашиглах нь эдийн засгийн хувьд үр ашиг багатай.

Иймээс АНУ, БНХАУ, Австрали зэрэг улс орнуудын хувьд байгаль орчин, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал талаасаа нүүрсний лиценз эзэмшигчийг олборлолт эхлэхээс өмнө эсвэл олборлох үед нь метан хийн судалгаа хийх шаардлагыг тавьж, ашиглах боломжтой метан хийн нөөц тогтоогдвол тухайн тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчид нь тэргүүн ээлжинд ашиглах эрхийг олгодог байна. Өнөөдрийн байдлаар Дэлхийн банк, НҮБ-ын Байгаль орчны байгууллага, зарим улс орны Засгийн газрын зүгээс тухайн лиценз эзэмшигч метан хийг ашиглан цахилгаан үйлдвэрлэх, байгалийн хий болгох төслүүдийг хэрэгжүүлэх тохиолдолд бууруулж улстөрөгчийн хэмжээгээр малтмалын нөөцийн болон орлогын албан татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх замаар урамшуулал олгох, метан хийг олборлон боловсруулахад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг практик тогтжээ.

Монголын нүүрс олборлогч компаниуд ийм төрлийн "ногоон бизнес"-ийг хэрэгжүүлэх сонирхол байвч зарим тохиолдолд ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй нүүрсний талбаид метан хийн хайгуул, ашиглалтын зөвшөөрлийг өөр этгээдэд давхцуулан олгодог тохиолдол гарч, байгаа нь хууль эрхзүй, төрийн байгууллагуудын уялдааг сайжруулах хэрэгтэйг харуулж байгаа юм. Хэрвээ нүүрсний давхаргын метан хийг Газрын тосны хуулиар зохицуулах аваас уул уурхайн уламжлалт үйлдвэрлэлтэй давхцал үүсэх, бага нөөцтэй метан хийг ашиглахын тулд бүтээгдэхүүн хуваах, концессын гэ^ мэт хүнд суртал ихтэй, олон янзын гэрээг хийх зэрэг хүндрэлүүд учирч метан хийг олборлох ажлаа дэмжих бус унтраах сөрөг үр дагавар гарна.

Үүний оронд Ашигт малтмалын хуулийн дагуу холбогдох дүрэм журмын хүрээнд хүндрэл багатай зохицуулах нь уламжлалт бус газрын. тосны хөгжлийг түргэтгэхэд эерэг нөлөөтэй.

Шинээр өргөн барьсан Газрын тосны тухай хуулийн ерөнхий үзэл баримтйал нь Монгол Улсын газрын тосны нөөцийг аль болох нэмэгдүүлэхэд оршиж буйг ойлгож байгаа хэдий ч энэ зорилгоор олборлолт,боловсруулалтын горим өөр, үйл ажиллагааны хувьд өртөг өндөр, нөөцийн хувьд хязгаарлагдмал уламжлалт бус газрын тосыг Газрын тосны хуулиар зохицуулах гэж нэгтгэх нь энэ салбарын үйл ажиллагааг урагшлуулж, дэмжих бус зогсонги байдалд оруулж магадгүйг хууль тогтоогчид анхааралдаа авах буй заа.

Харин Газрын тосны хуулиараа уламжлалт газрын тосыг тойрсон, шийдэх шаардлагатай олон асуудал хангалттай бий. Тухайлбал, газрын тос нь стратегийн бүтээгдэхүүн учраас түүнийг эрэх хайх, олборлох, боловсруулах ажилд Монголын талын оролцоог 51 хувиас багагүй хэмжээнд хадгалах шаардлагатай. Монголын тал гэхээр зөвхөн төр биш Монголын үндэсний компани, аж ахуйн нэгж, иргэнийг үүнд хамаатуулж ойлгох хэрэгтэй юм.

А.ГАНБИЛЭГ (Уул уурхайн шинжээч) ӨДРИЙН ШУУДАН