Уул уурхайн яамнаас газрын тосны үйлдвэр барих байршлыг сонгож, бэлтгэл ажлыг нь хангана хэмээн тавдугаар сард "Ил тод уул уурхай” хэвлэлийн бага хурлын үеэр мэдэгдсэн. Уг нь Дархан- Уул аймагт Шарын голын нүүрсний уурхайн төмөр зам дагуу хоёр сая тонн газрын тос боловсруулах хүчин чадалтай үйлдвэр байгуулах байршил сонгосон гэж "Дархан-газрын тос боловсруулах үйлдвэр” компанийн ерөнхий захирал Т.Намжим ярьж байсан юм. Тус компанийг Засгийн газар 51, хувийн хэвшлийнхэн 49 хувийг нь эзэмшихээр байгуулсан билээ. Улмаар Японы талын 700 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтаар, тэдний технологиор эл үйлдвэрийг барихаар шийдвэрлээд байсан. Түүнчлэн үйлдвэр барих зээлийн санхүүжилтэд Засгийн газар баталгаа гаргах үүрэг хүлээгээд байлаа. Үйлдвэрийг энэ хавраас барьж эхлэхээр товлосон ч сураг алдрав. Засгийн газрын төлөвлөгөө, бодлого өөрчлөгдс өн учраас Дархан-Уулд үйлдвэр барих ажлыг хойш тавьсан хэрэг байж.

Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг "Газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслийн зээлд Засгийн газар баталгаа гаргахгүй” гэж тун товч, тодорхой хэлчихлээ. Мэдээж Засгийн газрын баталгаагүй бол Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны банк Т.Намжим гэж хувь хүнд итгэж зээл өгөхөд бэрх. Харин Т.Намжим гуай "Манай төслийн зээлд Засгийн газар баталгаа гаргана” гэж ярьж явна. Гэвч үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн шийдвэр гарч, "Дархангазрын тос боловсруулах үйлдвэр” төслийн хувь заяаг бүрхэгдүүлснийг тэр анзаарч буй байлгүй. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн зургаан төслөөс Засгийн газар "Дархан”- ыг дэмжиж байсан нь үнэн. Гэвч Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн холыг харж, эрсдэл тооцсон шийдвэр асуудлыг огт өөр зүг рүү хандуулав. Тус зөвлөлөөс газрын тосны үйлдвэр барихдаа өөрийн тосыг боловсруулах технологи, түүхий газрын тосоо олон улсын зах зээлээс авч болох байршил сонгохыг зөвлөжээ. Дархан-Уулд газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслийн ТЭЗҮ-д зөвхөн ОХУ-аас түүхий газрын тос импортлохоор тусгасан.

Мөн үйлдвэр барихаар сонгосон газар нь нутгийн хойд хэсэгт оршдог учир өмнөд хөршөөсөө түүхий газрын тос импортлох дэд бүтцийн зардал өндөр байх гэнэ. Тиймээс Дархан-Уулд үйлдвэр барих төсөл улс төрийн дэмжлэг авахгүй нь үндсэндээ тодорхой боллоо. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөмжийг хэрэгжүүлэхийн тулд Уул уурхай яаманд Дорнод аймгийн Тамсагбулагаас олборлосон газрын тосоо боловсруулан, хойд, урд аль ч хөршөөсөө түүхий газрын тос авч болох байршлыг сонгох шаардлага үүссэн аж. Энэ бодлогод тохирсон байршлаар Говьсүмбэр аймгийг хамгийн эхэнд нэрлэж буй гэнэ. Тус аймаг Дархан-Уулын адил төмөр зам, эрчим хүч зэрэг бүх төрлийн дэд бүтэцтэйн зэрэгцээ ОХУ, БНХАУ-ыг холбосон "Улаанбаатар төмөр зам”-ын голд нь байрладаг. Иймээс аль ч хөршөөсөө түүхий тос импортлох нөхцөлийг бүрдүүлж байгаа аж. Мөн Дорнодын Тамсагбулагаас газрын тос тээвэрлэн авчрахад бага зардал гарах давуу талтай гэнэ. Уул уурхайн яам Говьсүмбэр аймагт газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих судалгааг эхний ээлжинд хийх сурагтай. Үүнтэй уялдаад Тамсагбулагаас Говьсүмбэр аймгийн төв Чойр хот руу газар доорх хоолойгоор газрын тос тээвэрлэх төслийг германчуудтай хамтран хэрэгж үүлэхээр төлөвлөж буй гэнэ. Хятадын "Петрочайна дачин тамсаг” компани Тамсагбулагийн сав газраас энэ жил нэг сая тонн газрын тос олборлох төлөвтэй байгааг Газрын тосны газрын дарга Г.Өлзийбүрэн дуулгасан.

Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний дагуу олборлосон нийт газрын тосны 25 хувь орчим нь манай улсад ногддог аж. Тэгэхээр үүний 250 мянган тонн нь манайх болох юм. "Петрочайна дачин тамсаг” компани 2029 он гэхэд олборлолтоо 1.6 сая тоннд хүргэх төлөвлөгөөтэй гэсэн. Тэр үед манайд 400 мянган тонн түүхий газрын тос ногдох нь. Газрын тосны газар нийт 12 компанитай бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байгуулсан аж. Иймээс манай улсын газрын тос олборлолт дээрхээс хэд дахин нэмэгдэнэ гэж салбарынхан нь таамаглаж байгаа. Газрын тосны олборлолт өсвөл манайд ногдох хэмжээ нь нэмэгдсээр байх нь ойлгомжтой. Өөрийн газрын тосоо дотооддоо боловсруулах нь зөв бодлого гэдэгтэй олон хүн санал нэгдэнэ. Газрын хэвлийгээсээ олборлосон тосоо бүгдийг нь экспортолдог хэрнээ боловсруулах тосоо 100 хувь импортлох нь яах аргагүй гажуудал юм. Гэвч өрөөлд өгдөг тосоо өөрөө боловсруулах санал санаачилгыг төрөөс гаргав. Газрын тос боловсруулж шатахуун гаргаж авах үйлдвэр байгуулах бодлого одоо л нэг цэгцрэх янзтай.

Дархан-Уулд газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн газрыг сонгосон, тэнд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгээд байлаа. Мөн дэд бүтцийн техникийн нөхцөл, ОХУ-ын газрын тосонд тохирсон технологи сонгож, түүндээ тохируулсан ТЭЗҮ, үйлдвэрийн зураг төслийг гүйцэтгээд байсан юм. Үндсэндээ бичиг цаас, тооцоо судалгааны бэлтгэл ажлыг дуусгасан гэсэн үг. Гэтэл төрийн бодлого Дархан-Уулд газрын тос боловсруулж, шатахуун гаргах үйлдвэрийн төслийг гацаав. Одоо газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах төслөө дахиад эхэлнэ. Төслийн судалгаа Монголын газрын тосыг ОХУ-ынхтай хольж боловсруулна гэсэн тодорхой нөхцөлд тулгуурлана. Тус үйлдвэрийг Чойрт байгуулах магадлал өндөр байгааг эх сурвалж дуулгасан. Үйлдвэрийн зураг төсөл, ТЭЗҮ-ийг боловсруулахдаа сонгосон газрынхаа онцлог, дэд бүтэц, мөн Тамсагбулагаас газрын тос тээвэрлэх хоолойд тохируулах нь тодорхой. Дархан-Уулд барих байсан газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг 2016 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөөд байв. Харин шинэ төслийн судалгааны ажил дөнгөж эхэлж байгаа учраас үйлдвэр ашиглалтад орох хугацаа 1-2 жилээр хойшилж мэдэх нь.

"Дархан-газрын тос боловсруулах үйлдвэр”-т санхүүжилт авахаар Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны банкны эхлүүлсэн яриа хэлэлцээ, технологи нийл үүлэгч "Тоёо инженеринг” компанийг хэвээр байлгах бодлого баримтлах гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, байршил болон түүхий эдээ худалдан авах нөхцөлийг л өөрчилжээ. Газрын тос боловсруулах ганц ч үйлдвэр барьж чадахгүй бол монголчууд бид шатахуунаар бусдаас бүрэн хараат оршсоор байх авай.

Т.ЭНХБАТ

"Өнөөдөр"