Монгол оронд одоогоор илэрсэн газрын ховор элементийн зургаан орд буй. Эдгээр орд нь гурван янзын газрын ховор элементийн төрлийг агуулдаг байна. Тухайлбал, Ховдын Халзан бүрэгтэй болон Увс аймагт илэрсэн ордын төрөл нь боржинтой холбоотойгоор шүлтлэг талдаа илүү. Хөвсгөл дахь илрэлцүүд нь шүлтлэг ордын төрөлд багтаж буй юм. Эдгээр ордыг дотор нь задалбал Халзан бүрэгтэйн орд неон, лантан, цирконы эрдэс давамгайлахын зэрэгцээ газрын ховор металлын эрдэстэй. Хөвсгөл орчмын илрэлцүүд нь Халзан бүрэгтэйн ордуудтай ижил газрын ховор элементийн илэрцүүд байхын хэрээр хамт уран давамгайлсан шинжтэй ажээ. Өөрөөр хэлбэл, Монгол орны хойд талын нутгаар тархсан газрын ховор элемент нь уран давамгайлсан шүлтлэг төрлийн элемент бүхий ордууд байх жишээтэй.

Газрын ховор элемент нь иттри ба 15 лантанидын элемент/лантан, церий, празеодим, неодим, промети, самари, европий, гадолини, тербий, диспрозий, голми, эрби, тулий, итербий/ зэрэг химийн элементүүдийн үелэх системийн 57-оос 71-ийг хүртэл дугаарт байрлах лантаноид элементүүд болон эдгээртэй химийн шинжээрээ ойролцоо төстэй 39-д байрлах юм. Газрын ховор элементүүд нь бүгд металл бөгөөд ижил төстэй олон шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь ихэвчлэн геологийн ордуудад хамт олдог. Тэдгээрийн ихэнх нь ислийн нэгдлүүд хэлбэрээр зарагддаг тул тэдгээрийг "газрын ховор исэл” гэж нэрлэдэг байна. 

Гэхдээ Халзан бүрэгтэйн ордод хийсэн хамгийн сүүлийн судалгааг дэлхийн ордуудын судалгаатай харьцуулахад неон, лантани, цирконы эрдэс давамгайлсан газрын ховор элемент бүхий ч хүдэржилтийн тухайд урангүй. Харин Хөвсгөл орчмын илрэлцүүд үйлдвэрлэлийн эрдэс буй неон, лантаны, церкон, уран, газрын ховор элемент бүхий ажээ. Дэлхийд Хөвсгөлийн илрэлцтэй ижил ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж буй хамгийн том орд ОХУ-ын Лавазерогийн орд. Уг орд Скандиновын хойгт оршдог. Энд неон, лантаны, цирконоо ялгаж улмаар хаягдлаас нь газрын ховор элемент болон уранаа гаргаж авдаг. Мөн баяжуулах процесс явагдсаны дараа боловсруулах үйлдвэрүүд рүү хүргэдэг юм байна.

Одоогоор Халзан бүрэгтэй шиг хүдэржилттэй ашиглагдсан орд дэлхийд байхгүй. Гэхдээ энэ төрлийн хүдэржилттэй орд дэлхийд олон байдаг гэдгийг судлаач хэлж байна.

Тэгвэл манайд Монацит төрлийн шороон гурван орд бий. Монацитын шороон ордоос үйлдвэрлэл явуулах хэмжээний орд ирлүүлбэл газрын ховор элемент гаргаж авах боломжтой. Уран торигын үйлдвэрлэлийн нэг номерын эрдэс ажээ. Тэгэхээр монозит нь торитой, урантай, газрын ховор элементтэй. Нөгөөтэйгүүр, үүнийг баяжуулах цацраг идэвхтийг шийдсэн 4-5 технологи дэлхийд байна. Гурав дахь төрлийн газрын ховор элемент гэвэл Бастнезит бариттай корбонатит төрлийн үндсэн орд хамаардаг. Энэ төрлийн хүдрийн эрдэс нь апатита. Апаптитаас фосфорыг ялгаж улмаар хаягдлаас нь газрын ховор элемент гаргаж авдаг. Тэгвэл манайд корбонатын төрлийн иймэрхүү орд Лугийн голын орд юм. Гэхдээ энэ ордын нөөц одоогоор 14 мянган тонн. Энэ нь синхизит гэдэг үйлдвэрлэлийн эрдэс агуулдаг аж. 1990 оноос хойш ил эрдэст хагас үйлдвэрлэлийн технологийн туршилт хийж баяжуулахад боломжтой гэж үзсэн боловч нөөц нь 14 мянган тонн учраас жилд 5000 тонн ашиглана гэж тооцвол таван жилд ашиглаад нөөц дуусах учраас эдийн засгийн үр өгөөжгүй гэж үзжээ.  Өөрөөр хэлбэл, өөрийгөө нөхөх боломжгүй гэж үзээд ашиглахгүй байна. Энэ ордод гүний судалгааг хийгээгүй. Магадгүй гүнд нь үйлдвэрлэлийн эрдэс байхыг үгүйсгэхгүй. Харин Өмнөговийн "Мушгиа худаг”-ийн бүлэг ордод өмнө хийсэн судалгаанаас өөр төрлийн судалгаа хийж празеодим фасназит, синхизитыг агуулж буй хүдрийн биетийг илрүүлсэн. Тэгэхээр Монгол Улс үйлдвэрлэлийн эрдэс агуулж буй эдийн засгийн ач холбогдолтой ордуудад анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй аж. Энэ тухай Газрын ховор элементийн инженерийн ухааны доктор, эксперт Н.Сандагдорж ярьсан юм.

Дэлхийд бастнезит төрлийн эрдэсүүдийг баяжуулж байна

Газрын ховор элемент дотроо үйлдвэрлэлийн эрдэс нь гарын таван хуруунд багтах эрдэсүүд бий. Хамгийн их үйлдвэрлэл явуулж буй эрдэс нь синхизит, бастнезит, карбонатт фарацит юм. Ер нь технологийн талаасаа энэ төрлийн эрдэсүүдийг баяжуулж байгаа. Тэгвэл эдгээр үйлдвэрлэлийн эрдсүүд Халзан бүрэгтэй ордод хүдрийн эрдэсийг нь авч үзвэл ихэнх нь хувийг нь ховор металлын эрдэс болох ноен, лантани, циркон эзэлж байгаа. Багахан хэмжээгээр бастнезит хэмээх эрдэс эзэлж буй юм. Тус ордод хамгийн сүүлд 2010-2023 онд Германд хийсэн баяжуулалтын судалгаагаар 04 процентын дундаж агуулгатай гэдгийг тодорхойлсон. Өөрөөр хэлбэл, 3-4 процентын агууламжтай баяжмал гаргаж авна гэсэн үг. Одоогоор дэлхийд 20-25 хувийн агууламжаас газрын ховор элемент ялгаж авч буй ч цаашид технологи хөгжихийн хэрээр бага агууламжтай ирлэрцээс ялгаж авах шийдэл гарч ирэхийг үгүйсгэхгүй. Хамгийн гол нь технологийн шийдэл л чухал болоод байна. Илүү өндөр орлоготой салбарыг бий болгоё гэвэл чухал ашигт малтмалын боломжуудыг харах ёстой гэж Чухал ашигт малтмалын ассоциацийн ерөнхийлөгч М.Дагва онцолж байна.

Ц.Мягмарбаяр

"Зууны мэдээ" сонин 

2025 оны гуравдугаар сарын 7 №41 (7538)