Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул, судалгааг нь хийж нөөцийн хэмжээг нь тогтоосон бүсийн болон орон нутгийн, цаашлаад улсын эдийн засагт томоохон хувь нэмэр оруулах ордуудыг Стратегийн хэмээн нэрийдэж байгаа юм. Стратегийн ордуудыг УИХ-аас тогтоол гаргаж, нэг болон хоёрдугаар эсвэл гуравдугаар ээлжийнх хэмээн зааглан хувааж, эзэмших, ашиглах тал дээр нь төрөөс бодлого гаргасан байдаг.

Гэвч Стратегийн ордууд цөөн хэд нь төрийн оролцоотой буюу ард иргэдийн оролцоотой ашиглагдаж, үлдсэн хэсэг нь бусдын гараар орж, тэр дундаа 80 гаруй хувь нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай компаниудын мэдэлд лиценз нэрээр дамжин худалдагдсан байдаг билээ.

Эдгээр ордуудыг бид цувралаар танилцуулж, хэн гэгч эзэмшдэг, ямар ач холбогдолтой орд болохыг нь нийтэлж байгаа. Энэ удаа 27 дугаар тогтоолоор хоёрдугаар ээлжийн стратегийн ордод багтсан ч хувьцаат компани хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Могойн голын нүүрсний ордыг онцлохоор шийдэв.

Могойн голын нүүрсний орд

Могойн голын чулуун нүүрсний орд Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын нутагт Мөрөн хотоос баруун зүгт 223 км зайтай оршдог. Ордыг Хөвсгөл аймгийн геологи хайгуулын анги 1967-1978 онд Улаанбаатрын геологийн экспедицийн IX анги нарийвчилсан хайгуулаар 15508.6 мянган тонн нүүрсний нөөцтэй хэмээн тооцож, ОХУ-ын стандартаар "Ж” маркад хамаарна гэсэн дүгнэлтийг гаргасан байдаг. Могойн голын ордын нөөцийг нарийвчлан тооцсоноор танилцуулбал, A+B-1,16 сая тонн, С1-2,89 сая тонн, А+В+С1-4,06 сая  тонн. Энэ нь үйлдвэрлэлийн аргаар ашиглах боломжтой бодитой нөөц юм. Цаашид хайгуулыг үргэлжлүүлэн хийж, нөөц батлах шаардлагатай таамаг нөөцийг С2-11,44 сая тонн гэж тог тоож байжээ. Хожим нь 1992 онд уг орд газарт дахин хайгуул судалгааны ажил хийгдэж, Могойн голын ордын зүүн талын үргэлжлэл дээр үеийн суналын дагуу нүүрсний нөөц байгааг тогтоосон байдаг аж. Ийнхүү Могойн голын ордыг 1971 онд ашиглалтанд оруулж, орон нутгийн чанартай уурхайг байгуулсан байдаг юм.

Уурхай орды үндсэн талбайд 66 мянган га газрыг эзэлдэг бөгөөд тухайн үед дундаж ашиглалтын насыг 30 жилээр тооцож байжээ. Хөвсгөл аймгаас гадна Могойн голын ордоос Завхан аймгийн нүүрсний хэрэгцээг бүхлээр нь хангах тооцооллыг хийсэн байдаг. Орон нутгийн 51 хувийн өмчтэй Могойн голын уурхай нь одоо хүчин чадлынхаа 10-хан хувийг ашиглан улирлын чанартай ажилладаг байна. Жилдээ 10 гаруй мянган тонн нүүрс борлуулдаг аж. "Могойн гол” компани нь 89,73 га газрыг хамарсан МҮ-000384 тоот ашиглалтын лицензтэй. Мөн 85,21 га газрыг хамарсан ХҮ-013841 хайгуулын лицензтэй бөгөөд 2009 оны эхний байдлаар ашиглалтанд бэлдсэн нөөц хоёр сая 207,9 мянган тонн, таамаг нөөц нь 11 сая 441,6 мянган тонн гэсэн үзүүлэлт гарчээ. Ордыг түшиглэн 60 мгвт-ын хүчин чадалтай дулааны станцыг Хятадын хөрөнгө оруулалттай "Шинэ Азиа Майнинг” групп байгуулахаар болж, барилгын ажлаа эхлүүлээд байгаа гэнэ. Тус компани ДЦС-ыг барих-ашиглах-шилжүүлэх нөхцлөөр хэрэгжүүлэхээр 2011 онд Төрийн өмчийн хороотой Концессын гэрээ байгуулан шаардлагатай зөвшөөрлүүдээ авчээ.

Монголын "моод” Могойн голыг тойроогүй

Монголд уул уурхайн салбарт тархсан нэгэн түгээмэл "моод” бий. Тэр нь хэн нэгэн эрх мэдэлтэй хүн нэг томоохон ордыг олон хэсэг болгон лиценз хэлбэрээр аваад жижиг олон компаниудад зарж суудаг, бүх насныхаа хэрэгцээний мөнгө хөрөнгийг нөөцлж авдаг жишиг тогтоогоод удаж байгаа. Тэр дундаа нүүрсний ордыг хэсэгчлэн хувааж лиценз олгосон явдал Монголоор дүүрэн бий. Энэхүү зөрчилтэй давхцлууд стратегийн ордод нэр дэвшсэн 39 доторхи нүүрсний ордууд дээр түгээмэл харагддаг билээ. Энэ жишиг Могойн голын ордыг ч тойрсонгүй. Социализмын үед тогтоосон нөөцтэй хэсгийг тойроод олгосон лицензийн талбай дээр их хэмжээний нөөцтэй ордууд ирж байгаа нь анхаарал татаж байгаа юм. Тэгэхээр Могойн гол 30 жил ч биш түүнээс олон жил амьдрах чадвартай орд гэсэн үг.

Могойн голд лиценз эзэмшиж байгаа компаниудаас ганцхан жишээ дурдахад, Австралийн бирж дээр бүртгэлтэй "Аспайр Майнинг” компани юм. Тус компани ордод "Овоот” нэртэй төсөл хэрэгжүүлэх замаар эзэмшиж байгаа. Австралийн бирж дээр ASX:AKM кодоор үнэт цаасаа арилжаалж буй энэ компанийн мэдэлд Монгол дахь эзэмшлийн 11 лиценз байдгийн хамгийн том нь Овоот төсөл. Ганцаараа үр дүнгээ харуулж байгаа гэж харж болно. Овоот нь Мөрөнгөөс баруун тийш 160 км-т орших бөгөөд 500 гаруй км талбайг хамарсан гурван лицензтэй. Төслийн хамрагдсан газрын нэг хэсэгт JORC стандартаар тогтоосон 330.7 сая тонн коксжих нүүрсний нөөцийг тодорхойлсон бөгөөд үүний 275.7 нь баттай болон бодитой ангилалд багтаж байгаа. Түүний 75 орчим хувь нь 250 метрийн гүнээс дээш оршдог тул том хэмжээний ил уурхай ажиллуулах боломжтой гэсэн дүгнэлтийг мэргэжлийн байгууллагуудаас авчээ.

Өдгөө энэ ордыг ашиглалтад бэлдэж байна. Могойн голын нүүрсний сав газрын Овоотын орд гэж нэрлээд байгаа энэ газарт улсын төсвөөр хайгуул хийсэн хэсэг бий гэх бөгөөд хайгуул хийсэн хэсгээ орон нутгийн өмчит Могойн голын уурхайд авах ёстой гэсэн байр суурийг "Могойн гол” орон нутгийн өмчит компанийнхан илэрхийлсээр ирсэн ч үүнийг шийдэх ямар нэгэн гарц одоогоор гараагүй л байна.

Могойн голын маапаан хэрхэн үргэлжлэв

Могойн голд хууль бусаар, хууль зөрчин лиценз давхардуулан олгосон асуудлуудад одоогоор Монголын төрөөс ямар нэгэн хариулт өгөөгүй байдаг. Хөвсгөлчүүд энэ асуудлыг шийдүүлэхээр төрд долоон асуулга тавьсан байдаг. Эдгээрийг дурдвал:

1.    Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийгдсэн Могойн гол нүүрсний ордын нөөцийг нарийвчлан тогтоож, стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордод хамааруулах эсэх тухай саналыг Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлж, шийдвэрлүүлж байхыг Засгийн газарт даалгасан. Энэ асуудлын шийдвэрлэлтийн явц байдлын талаар

2.    Могойн голын нүүрсний уурхайг түшиглэсэн цахилгаан станц баригдах нь улсын хэмжээнд төдийгүй бүс нутгийн эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд нөлөөлөх ач холбогдолтой юм. Гэтэл үүнийг мэдсээр байж энэ уурхайн талбайг тойруулан "Хургатай хайрхан” гэх компанид 9350 га газрыг давхардуулан олгосон нь ямар учиртай болох, талбайн хилийн маргаан байсан эсэх, хэрэв байсан бол хэрхэн шийдвэрлэсэн

3.    Ашигт малтмалын ордын нэрийг өөрчлх асуудлыг ямар хууль тогтоомжийн хүрээнд хаана шийдвэрлэдэг, түүнд тавих бүртгэл, хяналт байдаг эсэх

4.    "Хургатай хайрхан” гэх ХХК хэдэн лиценз эзэмшдэг, хэдэн оноос хайгуулын үйл ажиллагаагаа явуулсан, өнгөрсөн жилийн үйлдвэрлэлтийн үндсэн үзүүлэлт, ажиллагсдын тоо, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн өмчлөлтэй холбоотой ямар гэрээ хэлцэл байдаг, өнгөрсөн хугацаанд оруулсан хөрөнгө оруулалт, өргөтгөл, шинэтгэлийн талаар хийгдэж байгаа ажил

5.    Ашигт малтмалын газраас өгсөн мэдээллээр "Хургатай хайрхан” ХХК нь Овоотын ордын лиценз эзэмшдг. Гэтэл Австралийн "Aspire Mining” гэдэг компани энэ ордоор хувьцаа гаргаж, Хөрөнгийн бирж дээр хөрөнгө босгож эхэлсэн. Өнөөдөр Овоотын ордын лицензийн албан ёсны эзэмшигч нь хэн болох

6.    Могойн голын нүүрсний уурхайн ашиглалтын талбайн өнөөгийн нөхцөл байдал, түүнийг нэмэгдүүлэх талаар хийгдсэн судалгаа, тооцоо байгаа эсэх, ямар арга замаар хэрхэн шийдвэрлэх гэж байгаа талаар

7.    Хөдөө орон нутгийн эрчим хүчний шинэчлэлийн ажлыг үргэлжлүүлэн хийх талаар төрөөс тодорхой төлөвлөсөн ажлуудын хэрэгжилийн байдал зэрэг юм.

Эдгээр асуудлын цаана хэн байгаа, стратегийн томоохон орд яагаад гадныхны гарт ийнхүү төсөл нэрийн дор орох болов гэсэн асуудалд Хөвсгөлчүүд болоод орон нутгийн өмчит "Могойн гол” компани хариулт авахыг хүсэж байгаа юм. Их хурал дээр хүртэл энэ талаар хэд хэдэн удаа асуудал орж байсан ч одоогоор түр намжаад байгаа билээ. Тус ордыг түшиглэн Дулааны станц барилаа гэхэд богино хугацаанд Монголын тал шилжүүлэн авах, бололцоотой бол худалдаж авах, эрчим хүчний үнийг дэлхийн дундаж хэмжээнд мөрдөнө гэсэн асуудлуудыг дахин харж үзэхээр болжээ. Хэрвээ бид үүнийг хийж чадвал 39 ордоос ядаж нэгийг нь ч гэсэн өөрсдийн болгож үлдэх боломж монголчуудад бий. Хэдийгээр 39 ордын 20 орчим хувийг дотоодын компаниуд эзэмшиж байгаа ч хөрөнгө оруулалтын хувьд ихэвчлэн гадныхан байгаа.

Харин гадны компаниуд олон улсад Монгол ордын нэрээр хөрөнгө босгож буйн нэг жишээ нь Могойн гол гэдгийг мартаж болохгүй юм.