Төв аймгийн Сүмбэр сумын II багийн нутаг Баруун тахилгат уулын энгэрт өнгөрсөн гуравдугаар сард нутгийн хэдэн залуу очиж, газар сэндийчин "Малгайн чинээ шорооноос атга хэртэй алт гарч байна” хэмээн бусдыгаа турхирснаас хэдхэн сарын дараа тэнд газар газрын 800 гаруй нинжа, 600 машинтай цуглажээ.

Дарга нар улс орныг маань ямар болгосныг хар л даа. Тэд харийнханд эх орноо худалдахаас өөр зүйл мэддэг болов уу. Э

Харин наадмын дараа 3000 гаруй хүн, 1000 машинтай очсоноор, багахан тосгон бий болсон гэнэ. Тухайн үед цагдаагийнхан Баруун тахилгат уулыг хамгаалалтад авч, тэднийг хөөсөн ч Төв аймгийнхныг наадах зуур чоно борооноор гэгчээр нинжа нар бүр олуулаа нэгдэн дайрч, байдал хурцаджээ. Тиймээс дахин хамгаалалтад авч, нинжа нарын ухсан 170 гаруй нүхийг булжээ.

Гэвч энэ нь тус суманд өрнөж буй алтны төлөөх анхны дажин биш. 2005, 2010 онд мөн л ийм явдал болж байж. Үүнээс хойш Сүмбэрийг зорих хүн ч олширсон гэж нутгийн зарим хүн ярих юм билээ. Тэр үед нинжа нарын нэг нь амиа алджээ. Уг газар хайгуулын лицензтэй юм байна. Хачирхалтай нь хайгуулын лиценз эзэмшдэг компанийн эзэн нь орос гэхээс өөр зүйл мэддэг хүн Сүмбэрт алга. Одооноос тэрх үү нууц ноёнтныг хайж байгаа аж.

Иргэд янз бүрийн аргаар мөнгө олж, амьдралаа залгуулж буй. Тэдний нэг хэсэг нь эдгээр нинжа. Тэд Монголын баялагийг хүртэх эрхтэй. Гэхдээ байгаль орчноо сүйтгэж биш. "Нутгаа хараад бидний сэтгэл зүрх эмтэрч байна” гэх хэрнээ алтны төлөө юу ч хийхээс буцахгүй болж, байгаль орчинд нөхөж баршгүй хохирол учруулсаар л байна. Энэ уулыг гуравдахь удаагаа ийн сэндийчиж байгаа болохоор тэнд хөнд өгдөөгүй газар алга дарам ч үлдсэнгүй.

13 АЙМГИЙН 3000 ГАРУЙ ХҮН, 1000 МАШИНТАЙ ЦУГЛАЖЭЭ

Бид дээрх асуудлаар Сүмбэр сумын Засаг дарга Р.Билэгсайхантай ярилцлаа.

-Өмнө нь бас ийм тохиолдол гарч байсан гэсэн. Тэр үед одоогийнх шиг ийм олон хүн цуглаж байв уу?
-Арай ч одоогийнх шиг ийм замбарааг үй байгаагүй. 2005, 2010 онд 1000 хүн, 500 гаруй машинтай цуглаж байсан. 10 метр хэртэй нүхнээс алт гаргаж авдаг байсан. Газраа хамгаалалтад аваад хөөхөөр тэд явчихдаг байсан. Энэ удаагийнх арай л хэтэрлээ. 13 аймгийн 3000 гаруй хүн, 1000 машин цуглалаа шүү дээ. Тэд өөрсдийнх өө амь насыг хайрлаж байгаа ч юм алга. Бэртчихээд байж юу ч болоог үй юм шиг 20 гаруй метрийн гүн рүү үсрээд л орчихож байна.

-Цугласан олон хэр хэмжээний газрыг ухаж сэндийчив?
-Нэг га газар.

-Тэд хаана хаанаас ирсэн юм бэ?
-Улаанбаатар, Эрдэнэт, Дархан, Зүүнхараа, Баруунхараа, Шарын гол, Орхоноос ирсэн байсан.

-Доошоо хэчнээн метр гүнзгий ухсан бол?
-25-26 орчим метр гүн нүх ухсан байсан.

-Хэдийнээс байдал хурцдав?
-Гуравдугаар сарын сүүлчээр байдал хурцдаж, цагдаагаар хамгаалуулсан. Гэтэл долдугаар сард бүр хүчээ авч өмнөхөөсөө олуул цугласан.

-Энэ газар хайгуулын лицензтэй гэсэн. Ямар компанийх юм бэ. Тэр компани үйл ажиллагаа явуулдаг уу?
-ОХУ-ын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай "Альтайр гоулд” ХХК 2009 оны тавдугаар сарын 9-нд лиценз авсан байдаг. Энэ компанийн нэр дээр 999 га газар бий. Тус компани албан байр, шуудангийн хаягг үй. Одоо хүртэл энэ газартаа хийсэн ажил гээд байхаар юм юу ч алга. 2010 онд уулын оройг сэндийчсэнээс өөр зүйл хийгээгүй. Эзэн нь орос хүн байдаг юм гэсэн.

Өөрөө Монголд байдагг үй. Төлөөлөгч Виктор гэх нөх өр ирж бидэнтэй уулзсан. Гэтэл "Нэг их газрыг сэндийчээгүй л юм байна шүү дээ. Ухаж л байг” гэсэн. Энэ хүн "Альтайр гоулд”-ын шийдвэр гаргагч биш, төлөөлөгч нь учраас асуудлыг шийдвэрлэх боломжгүй болчихоод байгаа юм.

-Компанийнх нь эзэнтэй та нар холбогдож байсан уу?
-Үгүй. Холбогдох боломж байхгүй.

-Яагаад?
-Одоо аймгийн хэмжээнд тэр хүнийг эрэн сурвалжилж, олж уулзахаар хайж байгаа.

-Үүнээс болж байгаль экологид хэр хэмжээний хохирол учраад байна вэ?
-Бид тэднийг хэр хэмжээний шороо ухаж, алт гаргаж авсныг нь мэдэхг үй шүү дээ. Тиймээс хэлэх боломжг үй.

ТӨРИЙНХӨН МӨНГӨТЭЙД НЬ ҮЙЛЧИЛЖ, ЭХ ОРНОО ЗАРЖ БАЙНА ГЭВ

Төв аймаг явах замдаа Сүмбэр сумын зарим иргэнтэй таарч хэсэг ярилцлаа. Тэд "Бид яагаад газар нутгийнхаа баялагаас хүртэж болохг үй гэж. Яагаад дандаа гаднынхан бидний баялагийг зөөх ёстой юм. Төрийн түшээд иргэдийн төлөө юу хийж байгаа юм бэ.

Хүмүүс алт их гарч байна гээд цуураад байгаа боловч үнэндээ тэдний ярьсан шиг тийм зүйл огт байхгүй.

Бид баян тансагтаа жаахан алтны төлөө амь, биеэ хайрлахгүй, улайран тэмцэж байна гэж бодож байна уу. Дарга нар улс орныг маань ямар болгосныг хар л даа.

Тэд харийнханд эх орноо худалдахаас өөр зүйл мэддэг болов уу. Энэ газрыг хүртэл орос хүнд зарчихсан байна. Одоо болтол эзнийг нь ч олж чадахгүй байгаа гээд л байдаг. Үнэндээ тэд мэдэж л байгаа. Гагцхүү булхай нь илрэхээс айж байгаа нь тэр.

Ер нь эрх мэдэлтнүүд мөнгөтэй нэгэнд нь үйлчилж, эх орноо худалддаг болчихсон юм биш үү” хэмээн нэлээд ундууцсан байдалтай ярив.

Нинжа нар нэг га газрыг ийм болгожээ

БАЙГАЛЬ ОРЧИНД УЧИРСАН ХОР ХОХИРЛЫГ ТООЦОХ БОЛОМЖГҮЙ

Төв аймгийн Байгаль орчны газрын дарга Ж.Батцэнгэлээс зарим зүйлийг тодруулсан юм.

-Наадмын үеэр ийм байдал үүснэ гэдгийг таамаглаагүй гэж үү?
-Наадмын үеэр "Хангай” гэх хамгаалалтын албаныхантай гэрээтэй ажиллаж байсан. Мэдээж нинжа нарыг хүрээд ирэх вий гэж болгоомжилж байлаа. Гэсэн ч машин тэрэгтэй, олон хүнийг дийлээгүй.

-Иргэд энэ уулыг сэндийчсэнээр байгаль орчинд ямар хохирол учраад байна вэ?
-Тийм хэмжээний хохирол учраад байна гэж хэлэхэд хэцүү. Үүнийг мэргэжлийн байгууллагын нарийвчилсан үнэлгээгээр тогтоож байж л мэднэ. Гэхдээ бүр нарийн судалвал шүү дээ. Ер нь боломжгүй. Учир нь тэд газрын гүнээс хэчнээн тонн чулуу, шороо авсныг хэн ч мэдэхгүй.

-Тэндээс үнэхээр иргэдийн яриад байгаа шиг малгай шорооноос атга хэртэй алт гараад байгаа хэрэг үү?
-Хүмүүс алт их гарч байна гээд цуураад байгаа боловч үнэндээ тэдний ярьсан шиг тийм зүйл огт байхгүй.

-Тэдний ухсан нүхийг буллаа гээд дахин ухуулахгүй байж чадах уу?
-Нүхнүүдийг нь сул шороогоор булсан. Тиймээс тэр нүхийг дахин ухвал бэртэх цаашлаад амиа алдах аюултай.

-Тэгвэл ойролцоох газруудад нь ухах тохиолдол гарч байна уу?
-Одоогоор ойролцоох газруудад нь ухсан юм алга. Гэхдээ ухахыг үгүйсгэхг үй.

БАРУУН ТАХИЛГАТ УУЛАНД ХҮМҮҮС ОЧСООР БАЙНА

Сүмбэрийнхэн хамгаалалт буухыг хүлээсээр. Одоо ч өдөр, шөнийн алинд ч Баруун тахилгат уулыг зорих хүн цөөнгүй гэнэ. Төв аймгийн Цагдаагийн газрын хэв журам хариуцсан ахлах байцаагч Ж.Батсайхантай уулзаж, нөхцөл байдал ямар байгааг тодрууллаа.

-Энэ талаар хэзээ мэдэв. Түүнээс хойш ямар арга хэмжээ авч, байна вэ?
-Сүмбэр суманд үүссэн нөхцөл байдлын улмаас гурван ч удаа тэр газрыг хамгаалалтад авч, намжаасан. Одоо ч хамгаалж байна. Мөн "Хамгаалалтад гарч байгаа цагдаагийн зарим алба хаагч гар аргаар алт олборлогчдыг хөөх нэрийдлээр алт олборлож байна” хэмээн иргэд худлаа мэдээлэл өгөх нь олширсон. Үнэн хэрэгтээ тийм зүйл огт байхгүй.

-Та нарыг анх очиход хэчнээн хүн, машин байв?
-700-800 хүн, 400-гаад машинтай цугласан байсан.

-Өдөр, шөнийн цагаар иргэд очиж байгаа гэсэн. Одоо байдал ямар байгаа вэ?
-Зарим хүн мэр сэр очиж байгаа. Гэхдээ хамгаалж байгаа болохоор тайван байна.

-Өмнө нь хамгаалалттай байхад иргэд дайран орж, тэр газрыг дахин сэндийчсэн гэсэн. Тэгэхээр дахин тийм зүйл болохыг үгүйсгэхгүй. Хамгаалах хүч хангалттай юу?
-Манайх нөөц бололцоогоороо хамгаалж байна. Хэрэв тийм зүйл тохиолдлоо гэхэд хангалттай хүн хүч бий.

Д.Бат

Өнөөдөр сонин