Үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнэ буурсныг (Төвбанкны төгрөгийн ам.доллартай харьцах нэрлэсэн дундаж ханш өнгөрсөн сард 1844 болсон нь өмнөх оны мөн үеэс 25 хувиар суларсан үзүүлэлт болсон) хэрхэн өөрчлөх талаар улстөрчид өөр өөр байр суурьтай байдаг. Зарим нь "Эсгий шаахай экспортолъё" гэх нь бий. Экспортоо нэмэгдүүлье гэсэн санаа нь зөв ч гадаад зах зээл дэх манай бүтээгдэхүүний эрэлт сайн байхгүй нь мэдээж. Зах зээлийн нөхцөл байдлыг зөвөөр дүгнэж байгаа зарим нь эрдэс баялгийн экспортыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэйг зөвлөдөг. Гэхдээ олон улсын зах зээлд тавааруудын үнэ 3-5 жил тутамд буурдаг мөчлөгтэй. Одоогоор дэлхийн зах зээл дэх дийлэнх эрдсийн ханш тийм ч өндөр биш байгаа. Хонконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, Монголын томоохон нүүрс экспортлогч "Mongolian Mining Corporation" энэ оны эхний хагас жилд 28 сая ам.долларын алдагдал хүлээснээ өмнөх долоо хоногт танилцуулсан тайландаа дурдсан. Зах зээл дэх коксжих нүүрсний үнэ хямдарч, борлуулалт буурсан нь үүнд нөлөөлсөн тухай мэдэгдсэн билээ.

Тэгвэл энэ үед Монгол Улс өөр юуг экспор-толж болох вэ? Экспортын хэмжээ, орлогоо нэмэгдүүлэх гол ач холбогдол нь гаднаас орж ирэх мөнгөний урсгалыг нэмэгдүүлэх явдал юм. Гаднынхны "шунал"-ыг хөдөлгөсөөр ирсэн нэг "бүтээгдэхүүн" бий нь Монголын ашигт малтмалын хайгуул. Хайгуулыг хэрхэн Экспортлох вэ гэж уншигч та гайхаж магадгүй. Эрсдэлтэй энэ салбарт хөрөнгө оруулагчид орж ирвэл гадаад валютын урсгал нэмэгдэх болохоор тэгж хэлсэн хэрэг. Товчхондоо, баялгаа бус эрсдэлээ экспортолно гэсэн үг.

Дэлхий дахинаа жилд 10.000 орчим тал-байд судалгаа хийх боломжтойгоос 3000-д нь л хайгуулын ажил хийдэг байна. Тэгвэл Оюутолгойн хэмжээний орд нээх магадлал 1:10.000 байдаг аж. Харин дунд зэргийн орд илрүүлэх боломж 1000-д нэг гэнэ. Хайгуулын төслүүд дээр ажиллах хүсэлтэй гаднын бизнесмэнүүдийн сонирхол нь 1000, 10.000-д ганц олдох боломжийг хайх юм. Оюутолгойн хэмжээний томоохон орд илрүүлж чадвал анхны хөрөнгө оруулалтаа хэд дахин өсгөх боломжтой учраас тэр.

Казиногийн рулет дээр тоглоход хожих магадлал 1:38. Рулетийн 38 тооны аль нэг дээр дэнчин тавьдаг болохоор тэр. Иймээс хайгуулын салбарт хөрөнгө оруулах нь казино тоглохоос ч илүү эрсдэлтэй болох нь ойлгогдоно. Эндээс харвал ЛасВегас, Макао зэрэг "казиногийн хотууд" мөн ялгаагүй эрсдэлээ экспортолдог байх нь. Тэгвэл Монгол Улсад 1000-д ганц тохиолдох магадлалтай "боломж" хайх хөрөнгө бий юу, эрсдэлээ дааж чадах уу? Өндөр зардалтай гэгддэг хайгуулын салбарт зарцуулах мөнгө одоохондоо манайд хангалттай байхгүй учраас хөрөнгө оруулагчид бидэнд хэрэгтэй. Нарийвчилсан   хайгуул,   уурхай   барихад   ч тэдний туршлага, техник технологи чухал. Манай улс нүүрсний олон уурхайнхаа хөрсийг хуулахгүй, буруу технологиор ашиглаж ирсэн байх жишээтэй. Монгол "Оюутолгой" төслийн 34 хувийг эзэмшдэг. Гэхдээ тус ордыг анх нээн илрүүлэхэд дээрх хувийн зардал гаргаагүй, гаднын компани бүх эрсдэлээ өөрөө үүрсэн байдаг.

2011 онд барууны биржээс мөнгө босгон, Монголд хайгуул хийдэг 20 гаруй компани байв. Тэдгээр компани жилд дунджаар 200 сая ам.долларыг эдийн засагт оруулж, монгол ажилчдын цалин, татвар, түрээс, үйлчилгээний зардал төлж, ханган нийлүүлэгчдээс бүтээгдэхүүн худалдан авдаг байсан. Манай улс хөрөнгө оруулагчдыг "хөөсөн" хууль баталж эхэлсэн 2012 оноос дээрх компаниудын хөрөнгийн бирж дэх хувьцааны ханш 80-90 хувиар буурснаар санхүүжилт босгох боломжгүй болж, Монгол дахь үйл ажиллагаагаа зогсооход хүрсэн. Өнөөдрийн байдлаар манайд гадаадын хөрөнгө оруулалттай ердөө гурван компани хайгуул хийж байгаа юм.

"Voyager Resources" компани "Хэдийгээр Монгол дахь ордын нөөц өндөр агуулгатай, хөрөнгө оруулах боломжтой ч богино хугацаанд зардал гаргахгүй. Харин Бразил дахь зэсийн орддоо анхаарал хандуулахаар болсон" хэмээн мэдэгдсэнийг Австралийн хөрөнгийн бирж өнгөрсөн баасан гаригт мэдээлэв. Хөрөнгө оруулагчид Монголоос залхаж, зугтаж буйн жишээ энэ. 2011-2012 онд Монгол Улсад cap бүр дунджаар 380 сая ам.долларын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт орж ирдэг байв. Гэтэл энэ оны эхний хагаст уг үзүулэлт өмнөх оны мөн үеэс 70 хувиар багасаж, 380.3 сая "ногоон" болсон билээ. Дэлхийд томд тооцогдох "Behre Dolbear" группийн өнгөрсөн онд гаргасан "Хаана хөрөнгөө оруулж болохгүй вэ" судалгаанд "Монгол Улсын уул уурхайн салбарт баримтлах бодлого нь тодорхойгүй. 2012 оны сонгуультай холбоотойгоор энэ салбараа өргөжүүлэх боломжоо алдсан" хэмээн тэмдэглэсэн болохоор аргагүй биз. Гэхдээ манай улсад давуу тал бий.

ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧИД ЯАГААД МОНГОЛД ИРЖ ЭРСДЭЛ ҮҮРНЭ ГЭЖ...

Юуны түрүүнд өмнө нь хайгуулын салба-раас ашигтай ажилласан жишээ бий. "Ivanhoe Mines" (одоогийн "Turquoise Hill Resources")-ийн гүйцэтгэх захирал асан Роберт Фрийдланд Оюутолгой орд нээснийг энд дурдаж болно. Мөн дэлхийн хамгийн том эрдсийн хэрэглэгч БНХАУ-тай хил залган оршдог. Хүний эрхийг хуулиар дээдэлдэг ардчилсан, олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Товчхондоо, Африкийн орнууд, хуучин Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсан Узбекистан, Тажикстан, Казахстан зэрэг оронд хөрөнгө оруулагчдад таатай ханддаггүйгээс эсрэгээрээ. Түүнчлэн монголчуудын боловсролын түвшин өндөр, залуу ажиллах хүчинтэй гээд давуу тал олон.

АНУ, Япон зэрэг хөгжсөн зах зээлд банкны хүү маш бага байдаг гэнэ. Японд банкны хүү хасах хувьтай байх жишээтэй. Тэгвэл АНУ-д маш бага буюу жилд 1-2 хувийн хүүтэй байдаг гэнэ. Тэдгээр улс өндөр хүү хайж, эрсдэл-тэй зүйлд хөрөнгө оруулахаас буцдаггүй. Өөрөөр хэлбэл, зээлжих зэрэглэл нь доогуур улс, эрсдэлтэй компанийн бондыг худалдан авдаг хөрөнгө оруулагчид бий. Мөн хайгуулын жуниор компаниудад хөрөнгө оруулдаг. Жишээлбэл, барууны нэг тэрбум ам.доллартай хүн хөрөнгийнхөө талыг эрсдэл багатай төсөлд оруулна. Харин хамгийн бага, бараг 0.1 хувь буюу 10 сая ам.долларыг эрсдэлтэй төсөлд хөрөнгө оруулахад, алдахад айх юмгүй гэж гаргаж тавьдаг байна. Улмаар гаднын хөрөнгө оруулалтын сангуудад эрсдэлтэй төсөлд зарцуулах боломжтой 3-4 тэрбум ам.доллар "цугладаг" юм байна л даа. Тэр мөнгөнөөс хайгуулын салбарт зарцуулдаг бөгөөд жишээ болгон дурдсан 0.1 хувийн хөрөнгөөс 10-20 дахин их ашиг олж магадгүй учраас тэр.

Ийнхүү гадаадад зах зээл бий учраас эрсдэлээ экспортлох нь зүйтэй юм шиг. Дэлхий даяар хайгуулын жуниор компани 3000 байд-гаас 2000 нь Торонтогийн зах зээл дээр байдаг. Үлдсэн 1000 нь Лондон, Австралид ногддог аж. Тэдгээр 3000 компани санхүүжилт босгохын төлөө өрсөлдөх нь мэдээж бөгөөд хамгийн боломжтой төслийн мэдээлэл бий болгох шаардлага тулгардаг. Түүнд нь "тохирох" эрдэс баялгийн нөөц манайд бий.

Хайгуул хийнэ гэхээр газар нутгаа бүхэлд нь сэндийчнэ гэж андуурах хэрэггүй биз ээ. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай, Урт нэртэй хуулиас гадна орон нутгийн тусгай хэрэгцээнд авсан гээд нийт нутаг дэвсгэрийн 70 орчим хувь нь хамгаалалтад орсныг Уул уурхайн яамнаас мэдээлсэн. Мөн нийт газар нутгийн 15-20 орчим хувьд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгохоор зорьж буйгаа өмнө нь мэдэгдэж байв. Өнгөрсөн долдугаар сарын байдлаар нийт нутаг дэвсгэрт хайгуулын тусгай зөвшөөрөл бүхий талбайн эзлэх хувь 7.1 байсныг Ашигт малтмалын газрын статистикаас харж болно. Харин ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий талбайн хувьд дээрх тоо 0.6 хувь байгаа юм.

ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧИД ХҮЛЭЭЗНЭЖ БАЙНА

Монголчууд өмсөж зүүх, идэж уух гээд дийлэнх хэрэглээгээ гаднаас худалдан авч, төлбөрөө валютаар хийдэг. Гадаад валютын дийлэнхийг "олж ирдэг" салбар нь уул уурхай. Иймээс ч геологийн салбарт анхаарч, улмаар хөрөнгө оруулалт татахаар Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан нь экспортын орлогоо нэмэгдүүлэх зорилготой. Гэхдээ үр дүн нь гараагүй, хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг эргүүлэн татаж чадаагүй л байна, Монгол Улс. Уул уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд, төр болон хувийн хэвшлийн төлөөлөл, хөрөнгө оруулагчдыг нэг дор цуглуулдаг Монголын эрдэс баялгийн хамгийн анхны олон улсын чуулга уулзалт "Discover Mongolia''-д оролцох хүсэлтэй гаднынхан маш цөөн байгаа нь үүнийг батална.

Энэ нь хууль, эрх зүйн орчин "гоё" биш, гол нь тогтвортой байх хэрэгтэйг сануулж буй. Хөрөнгө оруулалтын 80 орчим хувь нь ногддог уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг гаднынхныг дээрэлхвэл гарч болох үр дагав-рыг нь бодитоор мэдэрч байгаа, бид. Дэлхийн уул уурхайн салбарт хоёрдугаарт эрэмбэлэгд дэг Rio Tinto компани Оюутолгой төсөлд оролцоогүй бол Монголын эдийн засаг 2011 онд өсөлтөөрөө улс орнуудыг тэргүүлэх хэмжээнд хүрч чадахгүй байсан нь тодорхой. Тус ордыг нээхээс өмнө монголчууд ямар баялагтайгаа мэдэхгүй, дээгүүр нь тэмээгээ унаад явдаг байлаа.

ГЕОЛОГИЙН МЭДЭЭЛЭЛ ӨНДӨР ҮНЭТЭЙ

Гео мэдээллийн сангаа баяжуулах нь эрдэс баялгийн нөөцийг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой. Гэтэл уул уурхайн үйлдвэр-лэлд анхаарахаас бус, геологи хайгуулд төдий-лэн санаа тавихгүй байх шиг. Улсын төсвийн хөрөнгөөр геологи, судалгааны ажил хийхэд өнгөрсөн онд 3.7 тэрбум төгрөг зарцуулсан болохоор тэгж хэлсэн хэрэг.

Хайгуул, судалгааны ажилгүйгээр уул уурхай хөгжих боломжгүй нь мэдээж. Гэтэл хувийн хөрөнгөөр геологи хайгуулын ажил хийсэн зардал өнгөрсөн онд 122.1 тэрбум төгрөг болж буурсныг Ашигт малтмалын газрын мэдээллээс харж болно. Дээрх тоо 2010 онд 173.3 тэрбум төгрөг байснаа дараагийн жил нь 302.4 тэрбумд хүрч байв. Монгол Улс 1997 онд дэлхийн хайгуулын хөрөнгө оруулалтын нэг хувийг татах юм сан гэж мөрөөдөж байсан гэдэг. Харин 2004 онд дээрх тоо дөрвөн хувьд хүрч рекорд тогтоож байв, уг нь.

Манай улс 2011 оноос хойш хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгоогүйгээ өөрчлөхөөр хуульдаа нэмэлт оруулсан билээ. Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаар хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох талбайг Засгийн газар тогтоохоор болсон. Үр дүнд нь хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, эрдэс баялгийн нөөц арвижна гэж Уул уурхайн яамнаас тооцоолж буй. Үүнээс гадна тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь үйл ажиллагаандаа шаардлагатай үйлчилгээ, бараа авах, туслан гүйцэтгэгч сонгохдоо тэргүун ээлжинд Монголд бүртгэлтэй татвар төлөгч аж ахуйн нэгжид давуу эрх олгохоор болсон нь дотоодын компаниудын орлого нэмэгдэхэд нөлөөлөх учиртай.

Геологи, судалгааны ажил хийхийн бас нэг ач холбогдол нь газар нутгийнхаа хаана, ямар нөөц байгааг мэдэх боломжтой. Нөгөөтэйгүүр, энэ салбарт зарцуулсан хөрөнгө оруулалт манай улсад шингэнэ гэдгээрээ давуу. Түүнчлэн хөрөнгө оруулагчдыг даллах, зээлжих зэрэглэл өсөхөд ч нөлөөлдөг гэнэ. Дашрамд дурдахад, дэлхийд тэргүүлэх томоохон эдийн засагтай АНУ, БНХАУ ч геологийн салбартаа гаднын хөрөнгө оруулагчдыг татахыг хичээдэг байна.

Валют нь экспортын орлого, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, гадаад зээл гэсэн гурван үндсэн сувгаар эдийн засагт орж ирдэг. Бас алтаа Төвбанкинд тушаавал гадаад валют болдог. Эхний хоёр хүчин зүйлд нөлөөтэй нь эрс-дэлээ экспортлох гэдгийг дээр дурдсан билээ. Монголын эрдэс баялгийн бус экспортын хэмжээ тодорхой хувиар өсөж буй. Гэхдээ өнгөрсөн онд нийт экспортын дөнгөж 12 хувийг эзэлж байв.