Д.ОЮУНЧИМЭГ: Цаг үеийн асуудлаар Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацийн гүйцэтгэх захирал Д.Энхболдтой ярилцлаа.

-"Дисковери Монголия 2014" чуулга уулзалт удахгүй болох гэж байна. Энэ удаагийн уулзалт өмнөх жилүүдийнхээс юугаараа ялгарах вэ?

-Энэ уулзалт 12 дахь жилдээ болох гэж байгаа. Өмнөх жилүүдийнхээс ялгаатай тал нь уул уурхайн салбарын өнөөгийн нөхцөл байдал. Тиймээс жил бүр тухайн салбарын эдийн засгийн нөхцөлд тохируулан хөтөлбөр, бодлого боловсруулдат. Үүгээрээ онцлог гэж хэлж болох юм.

-Өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад энэ удаагийн уулзалтад гадны хөрөнгө оруулагчид төдийлөн оролцохгүй байх төлөвтэй байгаа талаар салбарынхан ярьж байсан?

-Одоогийн байдлаар ганцхан манай улс ч биш дэлхий даяар энэ салбарт хөрөнгө оруулагчид харзнасан байдалтай байгаа хэсэг хүмүүс бий. Уналтын үед хөрөнгө оруулалт хийвэл илүү ашигтай гэж үзэж байгаа хүмүүс ч бий. Тиймээс тэд манай улсын уул уурхайг огт сонирхохгүй байна гэсэн үг биш. Одоогоор өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад урьдчилсан бүртгэл тааруу байгаа нь үнэн. Чуулгад оролцогчийн тоог таахад бэрх байна. Яагаад гэвэл өмнө нь бүртгүүлсэн болон уулзалтын үеэр бүртгүүлсэн хүмүүсийнхээ тоог нэгтгэдэг.

-Уулзалтын үр дүнг ямар байгаасай гэж хүлээж байгаа вэ?

-Энэ удаагийн чуулга уулзалт Уул уурхайн яамны албан ёсны дэмжлэгтэйгээр явж байна. Энэ удаагийн хурлаар дотоодын асуудлаа шийдвэрлэхэд чиглэнэ. Тиймдээ ч төрийн оролцоо хуралдаан бүрт илүү байна. Мөн төрийн бусад засаг захиргааны нэгжүүдийг урьж оролцуулж байгаа юм. Манай салбарын үйл ажиллагаанд аль алба түлхүү оролцож байгааг харж болно. Түүнчлэн энэ үеэр харилцан ойлголцоход хялбар болно гэж ойлгож байна.

-Уул уурхайн салбарын уналтад УИХ-аас баталж байгаа хуулийн алдаатай заалтууд нөлөөлсөн гэж ярьдаг. Та үүнийг юу гэж харж байна вэ?

-Дэлхийн бусад орны жишгийг харахад журмаа боловсруулчихаад хуулиа гаргадаг юм билээ. Гэтэл манайхан эхлээд хуулиа гаргадаг. Хэрэгжүүлэх болохоор түүнийг зохицуулах журам нь байдаггүй учраас алдаатай болж байгаа юм. Тиймдээ ч урт нэртэй хууль тухайн үед үйл ажиллагаа явуулж байсан, хөрөнгө оруулалт хийсэн газруудад хүндээр тусч байсан. Тодруулбал, Урт нэртэй хууль мянгуужингийн үлгэр гэдэг шиг болсон гэдгийг салбарын мэргэжилтнүүд хэлдэг юм билээ. Эл хуулийг хэрэгжүүлэхийн тулд зураглал гаргахаар ажиллаж байсан хүмүүс хариуцлагагүй ажилласан гэлцдэг юм. Мөн урт нэртэй хуульд хамруулан лицензийг цуцлах гэж байгаа бол Ашигт малтмалын хуулийн дагуу нөхөн төлбөр олгох ёстой. Гэвч цуцлагдсан лицензийн төлбөр нь манай улсын ДНБ-ий нийт дүнтэй тэнцэх хэмжээтэй гэж сонсч байсан. Түүнчлэн тэрхүү хохирлыг бодитоор яаж үнэлэх вэ гээд асуудал бий. Урт нэртэй хуулийн хүрээнд компаниудын ажлыг зогсоосон байдаг юм. Цааш хэрхэхийг нь шийдээгүй. Үүний хор уршиг бас бий. Учир нь тухайн компанийн эзэмшиж байсан талбай дээр нинжа нар дайраад орчихдог. Энэ нь байгальдаа бүр хортой. Тэд нөхөн сэргээлт хийдэггүй. Тиймээс энэ асуудлыг нэг тийш нь цэгцлэх цаг нь болсон гэж боддог. Хэдийгээр компани өөрийн талбайгаа хамгаалах ёстой гэж байгаа ч хүч хүрдэтгүй гэдэг.

-Тэгвэл тухайн урт нэртэй хуульд хамрагдсан лицензтэй талбайг хэрхэх ёстой гэж та бодож байна?

-Миний бодлоор тухайн компанийн үйл ажиллагааг дуусгаад, нөхөн сэргээлтээ хийлгээд авах нь зүйтэй. Харин шинээр лиценз олгохгүй байх хэрэгтэй. Нэгэнт ажлаа эхэлчихсэн газрын ажлыг зогсоолоо гэхэд тухайн компани болоод эдийн засагт ч хохиролтой.

-Танай салбар хэл аманд их өртдөг. Харин та бүхнийг дорвитой ажиллахгүй байна гэж шүүмжилдэг. Тухайлбал, нүүрсний үнийг тогтооход та бүхнийг хайнга хандаж байна хэмээн нэлээд чичүүлсэн байх?

-Манайхаас худалдаж байгаа нүүрсний үнэ бага байна хэмээн шүүмжлүүлдэг нь үнэн. Гэхдээ шүүмжлэгчид өндөр мэдлэгтэй байдаг байх гэж найдаж байна. Учир нь нүүрсний үнэ дэлхийн зах зээлд хэрхэн нөлөөлдийг судлаачид хэлээд өгөх байх. Түүнчлэн нүүрсний үнэд манай ассоциаци бүү хэл Монгол Улсын Засгийн газар яаж нөлөөлөхийг хэлж мэдэхгүй л байна.

Магадгүй манай улс дэд бүтцээ сайжруулснаар өртөг багасгаж нүүрсний үнээ өсгөх ганц аргатай. Түүнээс урд хөршийг өндөр үнээр манай нүүрсийг худалдаж ав гэж болохгүй. Тиймээс үүнийг маш нухацтай бодож, харах хэрэггэй.

-Хүмүүс эдийн засгийн хүндрэлийн үед төсвийн орлогийн дийлэнхийг бүрдүүлдэг салбар уналтын байдалтай байгаад бухимдаж байна. Нэгэнт төсвийн орлого бүрдүүлэлтэд голлох үүргийг гүйцэтгэдэгийн хувьд та бүхэн дорвитой алхам хийх ёстой гэдэг хүлээлт бас байх шиг?

-Энэ салбарын уналтад бид буруутай гэдгийг санах ёстой. Тухайлбал, гадны хөрөнгө-оруулагчдын үргээсэн шалтгаан нь манай улсын эрх зүйн орчин. Учир нь хууль, эрх зүйн орчин ашигт малтмалын үнэ буурч байгаа үед таатай. Харин өсч байгаа үед маш хэцүү болно. Жишээлбэл, зэсийн үнэ өсч байх үед гэнэтийн ашгийн татвар авч эхэлсэн. Харин алтны үнэ өсөхөд энэ төрлийн бизнес эрхэлж байсан хүмүүсийг элгээр нь хэвтүүлсэн гэхэд хилсдэхгүй. Гэтэл эдийн засаг хүндрээд, алтны үнэ буураад ирэхээр татвар яаж буусныг хүмүүс мэдэж байгаа. Манай улс шиг 68 хувийн татвар авч байснаа 2.5 хувь болтол нь буулгадаг газар хаана ч байхгүй. Түүнчлэн манай салбарын зогсонги байдал, удаашрал нь сүүлийн 1, 2 жилд тохиолдсон юм биш. 2006 оны үеэс уул уурхайн салбарыг улстөржүүлснээс энэ байдал үүссэн гэж боддог. Угтаа энэ салбарыг ингэтэл нь улстөржүүлэх нь буруу байсан. Үүнийг эрдэмтэн, судлаачид ч хэлдэг. Одоогоор манай салбар арай ч элгээрээ хэвтчихгүй дэнчигнээд тогтож л байна. Энэ нь салбарын өрсөлдөх чадвар сул байгааг харуулж байгаа хэрэг. Тиймээс энэ мэтчилэн олон асуудлаа энэ удаагийн чуулга уулзалтаараа хэлэлцэх болно.

-Уул уурхайн салбарыг эрчимжүүлэхлйн тулд юу хийх ёстой вэ?

-Шинэчлэлийн Засгийн газар ашигт малтмалын хуулийн нэмэлт өөрчлөлт, эрдэс баялагийн салбарт төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичгийг баталсан. Энэ бол эхлэл. Үр дүнг шууд харах боломжгүй. Ирээдүйд тогтворгүй байдлаас сэргийлж байгаа цорын ганц хамгаалах хэрэгсэл бол бодлого. Тиймээс гурван талын тэгш оролцоотой бодлогын зөвлөл байгуулах тухай ярьж байсан. Түүнчлэн хайгуулын лицензийг эргэн олгохоор болсон. Уул уурхайн салбарыг тогтворжуулах анхны алхам хийгдсэн гэж харж байгаа. Аливаа зүйлийн үр дүнг өргөс авсан мэтээр харахыг хүсч байгаа хүмүүсийн хувьд бид юу ч хийхгүй байгаагаар харагдах байх. Гэвч манай салбарын хувьд хийсэн ажлын үр дүн цаг хугацааны уртал харагддаг гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.

"Зууны мэдээ"