Э.ӨНӨР

Монголын үйлдвэрлэлийн геологичдийн холбооны ерөнхийлөгч Ч.Энх-Амгалантай гоелоги хайгуулын салбарын хөгжил, энэ салбар дахь хөрөнгө оруулалтын талаар ярилцлаа.

-Геологи хайгуулын салбарт зарцуулах хөрөнгө мөнгөний хэмжээ нэмэгдсэн гэсэн. Төрөөс төсөвлөж байгаа энэ мөнгө хайгуулын ажилд хэр хүрэлцэж байна?  

 -Эрдэс баялгийн салбар геологи хайгуул, уул уурхай гэсэн үндсэн хоёр салбараас бүрдэж байдаг. Геологи хайгуулын ажил 5-10 жилийн түрүүнд явдаг судалгааны ажил. Энэ ажил тодорхой шинжлэх ухааны үндэслэл, аргачлалаар хийгддэг. Геологи хайгуулын ажил эрсдэл их дагуулж байдаг учраас социолизмын үеэс гадны хөрөнгө оруулалтыг татаж эхэлсэн байдаг. Тухайлбал, Монгол стартегийн 15 ордтой дараагийн ээлжинд 39 ордыг нэрлээд байгаа. Эдгээр ордын эрэл хайгуулын ажлыг Чех, Польш, Герман, Урмен зэрэг оронтой хамтарч хайгуулын ажлыг нь хийсэн байдаг. Яагаад заавал гадны туршлагатай орнуудтай хамтраад байгаа нь хайгуулын ажил өөрөө хөрөнгө мөнгө их шаарддаг учраас тэр юм. 100 хувийн эрсдэлтэй ажил шүү дээ. Тиймээс эрсдэл дагуулсан ажлыг төр дангаараа үүрэхгүй гээд хуульдаа заагаад өгчихсөн. Геологийн хайгуулын ажлыг хувийн болон гадаад дотоодын хамтарсан аж ахуйн нэгжээр хийлгэнэ гэж заасан байдаг. 1997 оноос хойш энэ хуулийн хүрээнд ажиллаж байна. Сүүлийн жилүүдэд энэ салбарын хууль эрх зүйн орчин сонгуулийн давтамжтайгаар өөрчлөгдөж байгаа. 2012 оны сонгуулийн өмнө гарсан стратегийн салбарт гадны хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлах хууль салбарын хөгжилд их чөдөр тушаа болсон. Ганцхан жишээ дурдахад Овооттолгойн нүүрсний уурхайн ордыг эзэмшдэг "Саусгоби сэндс” компани хувьцааныхаа 57.6 хувийг Хятадын төрийн өмчит "Чалко” компанид 900 орчим сая ам.доллараар зарах гэрээг байгуулсан. Энэ мэтчилэн гадны хөрөнгө оруулалт багассан. Уг нь тэр 900 гаруй сая ам.доллар манай дотоодын зах зээлд шингэх ёстой байсан гэж боддог. Ер нь бол зах зээлийн жамаар зохицуулагддаг энэ салбарт төр оролцох хэрэггүй. Энэ онд төсвөөс 10 тэрбум төгрөг гаргаж, геологи судалгааны ажилд зарцуулж байна.

-Уул уурхайн салбарт холбоотой хэд хэдэн хуулийг шинээр баталлаа. Та энэ эрх зүйн өөрчлөлтөөс ямар үр дүн хүлээж байна?

-1997 онд Ашигт малтмалын тухай хууль батлагдсанаас хойш олон хууль хасагдаж, өөрчлөгдсөн. Алтны 68 хувийн онцгой татвар, Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлах тухай гээд олон хууль бий болсон. Гэхдээ эдгээр хууль судалгаагүйгээр бий болсон учраас амьдралд хэрэгжихгүй гэдэг нь батлагдаад төр эхнээс нь алдаагаа засаад явж байна. Хөндөгдөөгүй үлдэж байгаа ганц хууль байгаа нь Урт нэртэй хууль. Гэхдээ энэ хуулийг дагаж мөрдөх журамд өөрчлөлт оруулах ажлын хэсэг байгуулсан юм байна лээ. Энэ хуулийн "Хувийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн талбайг төр цуцалбал нөхөн олговор олгоно” гэсэн заалтын хүрээнд нөхөн олгох хөрөнгийг хаанаас, ямар эх үүсвэрээс олгох нь тодорхойгүй байсан учраас энэ хууль гарснаас хойш хэрэгжихгүй байгаа. Засгийн газар  Эрдэс баялгийн салбарт төрөөс баримтлах бодлогыг 2025 он хүртэл тогтвортой байлгахаар баталсан. Энэ хүрээнд геологи хайгуулын ажлыг дэмжээд гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах, хууль эрх зүйн орчныг тодорхой, ойлгомжтой байлгах талаар тусгасан байдаг. Мөн Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тухай хууль, Алтны татварыг 2.5 хувь болгож бууруулсан. Ашигт малтмалын тухай хууль, Газрын тосны тухай хуулийг шинээр баталсан. Үүнийг уул уурхайн салбарын эрх зүйн орчныг тогтвортой байлгахаар хийсэн өөрчлөлт гэж харж байгаа. Хуулиудыг  харахад өмнөх жилүүдээс байдал сайжрах итгэл харагдаж байгаа. Дэлхийн уул уурхайн топ компаниуд манай улсад ажил хийхээр хэд хэдэн удаа орж, гарсан байдаг. Энэ нь манай уул уурхайн салбарын эрх зүйн орчин  хэр тогтворгүйг харуулж байгаа хэрэг. Үйл ажиллагаагаараа дэлхийд эхний зургадугаарт багтдаг BHP Billiton, Vale, Glecore Xstrata зэрэг компани манайд хоёр ч удаа орж ирээд гарсан. Гэхдээ энэ байдал давтагдахгүй байх. Эрдэс баялгийн салбарт төрөөс баримтлах бодлогод хөрөнгө оруулагчдыг хамгаалсан, урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангах талаар тусгасан байна лээ.

-Геологи хайгуулын ажил социолизмын үед ид өрнөж байсан. Тэрнээс хойш энэ салбарт дорвитой ажил хийгээгүй гэдэг юм билээ?

-Ашигт малтмалын тухай хуульд нутаг дэвсгэрийн судалгааг улсын төсвөөр хийнэ гээд заасан байдаг. Энэ хөрөнгө жилээс жилд нэмэгдэж байна. Дөрөв орчим тэрбум төгрөг байдаг байсан бол өнгөрсөн оноос 7.5 тэрбум болсон. Энэ онд төсвөөс 10 тэрбум төгрөг гаргаж, геологи судалгааны ажилд зарцуулж байна. Статистик мэдээнээс харахад жилд 200-300 сая ам.долларыг геологи хайгуулын ажилд зарцуулдаг байсан. Үүнийг дэлхийн хэмжээнд жилд 4-5 тэрбум ам.долларыг геологи хайгуулын ажилд зарцуулдагтай харьцуулахад чамлахаар тоо.

Хувийн хөрөнгө оруулалтаар хайгуул хийсний гол үр дүн нь дэлхийн туршлагатай том компаниудтай хамтрах явдал. Энэ жишгээр хайгуулын томоохон ажлууд явж л байгаа. Үүний хүрээнд Оюутолгой гэж дэлхийн хэмжээнд яригдах том ордтой болсон. Харамсалтайн ордыг нээгээд 12 жил өнгөрөхөд хангалттай эдийн засгийн эргэлтэд оруулж чадаагүй л байна. Урт нэртэй хууль хэрэгжиж эхэлснээр 254 тусгай зөвшөөрлийг цуцлах шийдвэр гарсан. Үүний ихэнхийг нь дотоодын компаниуд эзэмшдэг байсан. Тэдний ихэнх нь алтны компани байсан. Энэ хуулиас болж дотоодын алт олборлогч, үйлдвэрлэгчдийн ажил зогссон гэж болно.

-Танай холбоонд хэчнээн геологич, хайгуулын компани бүртгэлтэй байна. Тэдний хэд нь ажилтай байгаа вэ?

-Манай холбоонд 280 орчим геологич, 20 гаруй хайгуулын компани бүртгэлтэй байдаг. Тэдний ажлын байр сүүлийн жилүүдэд нэлээд хумигдсан. Одоо үйл ажиллагаа явуулж байгаа хайгуулын компани хуруу дарам цөөхөн байна. Тухайлбал, 40 гаруй геологич ажиллуулж байсан компани ажилчдаа 10 болгож бууруулсан байна. Ер нь хайгуулын ажил дуусч нөөц тогтоогдсоны дараа ордыг хэр хурдан хугацаанд эдийн засгийн эргэлтэд оруулна тэр хэмжээгээр нийгэм, эдийн засагт үр өгөөжөө өгч байдаг.

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин