"Монголын бичил уурхайн нэгдсэн дээвэр" холбооны Гүйцэтгэх захирал О.Цэцэгмаатай ярилцлаа.

-Танай холбооны гишүүн төрийн бус байгууллагууд аймаг бүрд ажилладаг уу. Нийтдээ хэчнээн бичил уурхайчныг эгнээндээ нэгтгээд байна вэ?

-Сүхбаатар, Хөвсгөл, Булганаас бусад бүх аймагт манай байгууллагын гишүүн төрийн бус байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулж байна. Тодруулж хэлбэл Монгол Улсын хэмжээнд нийтдээ 35 гишүүн төрийн бус байгууллагатай холбоо. Нийт гишүүд гэвэл хориод мянган бичил уурхайчин бий. Хорин жил хамт олонгүй, ганц нэгээрээ амьдралаа болгох гэж ах дүү найз нөхдөөрөө явсан хүмүүс нэг хамт олон болсондоо өндөр сэтгэгдэлтэй байгаа, ийм хүмүүс маш хамт олонсог болдог юм байна. ТББ-ын гишүүн болсон бичил уурхайчид нэгнийгээ өвдлөө гэхэд очиж тусалдаг, баяр, жаргалаа ч хамтдаа хуваалцдаг тийм хамт олон болж чадсан. Аймаг, сумдад бичил уурхайчид нэг өрөөнд ширээний ард суудаггүй ч нэг хамт олон болчихсон сайхан монгол гэр оффистой болсон. Энэ гэртээ гишүүд болон өөрсдийнхөө талаар бүх л мэдээллээ байршуулсан байдаг. Улаанбаатарт манай холбооны оффис байдаг. Бичил уурхайчид маань хотод ирэхээрзэ орж гардаг газартай болсон. Ер нь жинхэнэ утгаараа нэг байгууллага хамт олон бүрдсэн гэж хэлж болно.

-Бичил уурхайчид орон нутгийнхаа хөгжилд хэр  оролцож байна вэ.

-Сум орон нутгийн хөгжилд гар бие оролцдоггүй бичил уурхайн төрийн бус байгууллага гэж манай холбоонд байхгүй. Журамд тухайн орон нутагт бүртгэлтэй иргэн л бичил уурхай эрхэлнэ гэсэн заалт бий. Бичил уурхайчид нь зохион байгуулалтанд орж нөхөрлөл, ТББ байгуулсан суманд нутгийн иргэд л бичил уурхай эрхэлдэг. Өөр сумынхан ирдэггүй, ирэх ч бололцоогүй. Нутгийн иргэд төрсөн газар шороондоо өөрийн сэтгэлээр ханддаг байна л даа. Дархан-Уул аймгийн Шарын гол сумын Буянтын хөндий Шарын гол төрийн бус байгууллага гэхэд л өнгөрсөн жил аймгийнхаа хүүхдэд ээлтэй байгууллагаар шалгарсан. Амьдралын боломж тааруу хэрнээ сурлагадаа сайн хүүхдүүд мөнгөгүйгээсээ болоод тэр бүр уралдаан тэмцээнд яваад байж чаддаггүй. Шарын голын бичил уурхайчид маань ийм хүүхдүүдэд тусалсан юм.

-Бичил уурхайчид улсад ямар өгөөжтэй гэж та боддог вэ?

-Бичил уурхайн хууль, журмын хүрээнд ажиллаж байгаа төрийн бус байгууллагуудын гишүүдийн хувьд нэг хүн төсөвт сард 53 мянган төгрөгийн татвар төлдөг. Бичил уурхайн улсад өгч буй өгөөжийг дан ганц татварын хэдэн төгрөгөөр тооцоход өрөөсгөл хэрэг болно. Энэ улсад бүхэл бүтэн нийгмийн нэг давхарга өөрөө өөрсдийгөө ажлын байраар хангаад, төрд дараа болохгүй төрийн ачааг үүрэлцэж явна гэдэг бол улс орны хэмжээнд том хувь нэмэр. Тэд төрөөс ажил мөнгө гуйхгүйгээр аж амьдралаа болгож, ар гэр хүүхдээ авч явж байна.

-Бичил уурхайчид гэж зохион байгуулалтад орохоос өмнө орон нутаг нинжа нарын хөлд ёстой л үрэгддэг байсан. Одоо хуулийн дагуу ажилладаг хэсэг гараад ирэхээр орон нутгийнхан олзуурхдаг байх?

-Олзуурхах хүн олон шүү. Жишээ нь орон нутгийн цагдаагийнхан урьдын хувиараа энд тэнд очиж газар ухдаг байсан хүмүүс бичил уурхайн зохион байгуулалтанд орсонд их талархалтай ханддаг. "Бидэнд ууланд очиж хүн хөөхөөсөөр өчнөөн ажил бий. Малын хулгай, эрүүгийн хэрэг, нийгмийн хэв журам сахиулах гээд дааж давшгүй их ажлын хажуугаар хүн хөөх ч асуудал байсан шүү. Өнөөдөр хөөлөө гэхэд маргааш нь дахиад л хүрээд ирдэг.

Мөнгө, хүн хүч зарсан хэцүү ажил байсан даа. Одоо зохион байгуулалтад орчихсон чинь сайхан болж байна" гэдэг юм. Төв аймгийн Сүмбэр сумын Засаг дарга энэ зун надтай уулзахдаа "Юм өөрчлөгдөнө гэж сайхан юм байна. Бичил уурхайчид ухамсартай болжээ" гэж байсан. Манай холбооны зүгээс ч хуулийн хүрээнд, зөв ажиллаж амьдрах ухааныг төлөвшүүлэх тал дээр анхаарч ажилладаг. Бичил уурхайчид зохион байгуулалтад орсоны өөр нэг давуу тал бий. Орон нутаг бүрт шүтэж биширдэг уул, ус, булан шанд, рашаан байдаг даа. Зарим аймгийн бичил уурхайчид нутгийн иргэдийн тахиж шүтдэг уул овоог тахих тахилга үйлдэж, бэсрэг наадам хийдэг болсон байна.

-"Нинжа" гэж анх гарч ирж байхад түүнтэй холбоотой гэмт хэргийн гаралт их байсан. Сүүлийн үед харин ийм сөрөг мэдээлэл гарахаа больсон юм шиг санагддаг. Зохион байгуулалтад орчихоор хүмүүсийн сэтгэлгээг хандлагад өөрчлөлт гарч эхэлсэн гэдэгтэй та санал нийлж байна уу?

-Санал нэг байлгүй яахав. Өмнө нь олон жил нинжагийн амьдралаар явж, нийгэмд гадуурхагдсан хүмүүс л байсан шүү дээ. Бичил уурхайн хууль, журам батлагдаж, зохион байгуулалтад орсоны дараа тэдний хандлагад маш их өөрчлөлт гарсан. Бичил уурхайчид зохион байгуулалтанд орж орон нутагтаа тогтмол ажилтай орлоготой болсноор ирээдүйдээ итгэх итгэлтэй болж ахуй амьдрал нь дээшилж байна, олсон орлогоороо үр хүүхдээ сургуульд сургаж байна, татвар төлж байна, олборлосон газраа нөхөн сэргээж байна, нийгмийн ажилд ажил идэвхитэй оролцож байна, сургалт сурталчилгаанд хамрагдаж байна. Эрүүл мэндийн болон нийгмийн даатгалд хамрагдаж буй бичил уурхайчдын тоо жилээс жилд нэмэгдэж байгаа. Зохион байгуулалтанд орсноор бичил уурхайн ТББ-ууд бичил уурхайчдын аюулгүй ажиллагаанд анхаарал хандуулдаг болсоноор аюулгүй ажиллагааны нөхцөл сайжирч, осол аваарын тоо жил ирэх тусам буурч байна.

-Олон жил архи уусан хүмүүс бас нилээд байсан. Тэд АА-гийн бүлэгт явж архинаас гарсан, зарим нь бүр АА төрийн бус байгууллагын удирдах зөвлөлд элсээд сайхан амьдарч явна. "Цэцэгмаа эгчээ, дүү нь архи уухаа больсон. Архи уухгүй байна гэдэг ямар аз жаргалтай юм бэ" гэж хэлэх хүн олон таарлаа. Зарим нь бүр хамт ууж явсан найз нөхдөө өөд нь татаж байна. "Хамт олонтой хүн ингэж болохгүй" гэж ярьж байна. Өмнө нь цагдаагийнхныг архины хор хөнөөлийн талаар сургалт сурталчилгаа явуулах гэхээр суудаггүй байсан хүмүүс өнөөдөр огт өөр болсон. Ийм тийм сургалт авъя гэж өөрсдөө санаачлаад гүйж байна. Зохион байгуулалтад орсноор бичил уурхайчдын сэтгэлгээ ингэж өөрчлөгдсөн.

-Бичил уурхай эрхлэгчдийн хувьд хуүхдүүдийнхээ боловсрол хүмүүжилд яаж анхаарч байгаа вэ. Өмнө нь нинжа нар хүүхдүүдээ олборлолт явуулдаг талбайдаа дагуулаад ирчихдэг байсан...?

-Бичил уурхайд 18 нас хүрээгүй хүүхэд ажиллахыг хориглодог. Зуны улиралд сургууль, цэцэрлэг амрахаар хүүхэд харах хүнгүйгээс уурхайн талбай дээр хүүхэд авчрах явдал байдаг. Зохион байгуулалтад орсон бичил уурхайчид ажлын талбар дээр насанд хүрээгүй хүүхэд авчрахгүй байх шаардлагыг бие биендээ тавьдаг. Хүүхдийн хүмүүжил, боловсролтой холбоотой сайхан жишээнүүд олон байна. Энэ зун гэхэд л Баянхонгорын Галуут, Бөмбөгөр, Говь-Алтай аймагт зуны цэцэрлэг ажилласан. Бичил уурхайчид дундаасаа хоёр, гурван ээжийг багш болгож цалинжуулаад хүүхдээ харуулсан юм. Олборлолт явуулж байгаа талбайгаасаа нэлээд зайтай газар гэр бариад цэцэрлэг байгуулсан хэд хэдэн жишээ хэлж болно. Хөрөнгө мөнгөний хувьд дундынхаа сангаасаа шийдсэн юм билэз. Бичил уурхайчид олсон орлогынхоо нилээд хэсгийг оюутан хүүхдийнхээ сургалтанд зарцуулдаг. Бараг айл болгон л хотод нэг, хоёр оюутантай байдаг.

-Бичил уурхайчид мөнгөн усны хэрэглэж байна уу? Мөнгөн усыг орлуулах технологи байна уу?

-Монголд мөнгөн ус хэрэглэж байна уу гэвэл хэрэглэж байна. Бичил уурхайчдын хувьд мөнгөн усыг хэрэглээнээс халахын тулд тэмцдэг. Санал бодлоо холбогдох газарт нь тавьдаг. Харамсалтай нь БОНХЯ бичил уурхайтай холбоотой нөхөн сэргээлт, мөнгөн усны асуудлыг хөндсөн хурал цуглаан, семинар дээр ирдэггүй. Бидэнтэй энэ чиглэлээр хамтарч ажиллахаас эрс татгалздаг.

Мөнгөн усыг хориглох шийдвэр гаргаад л мөнгөн усны хэрэглээг зогсоосон гэж үздэг. Уг нь мөнгөн ус хэрэглэхгүй байх бодит гарц бий. Гадны донор байгууллагын буцалтгүй тусламжийн санхүүгийн дэмжлэг бичил уурхайчдын өөрсдийн хөрөнгөөр мөнгөн усгүй төхнологи бүхий баяжуулах цехүүдэд хэдэн газарт байгуулсан байгаа. Гэтэл салбарын яамнаас байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээг баталж өгдөггүй, өгөхийг хүсдэггүй учраас өнөөг хүртэл ажиллахгүй хаалгыг нь барьчихсан байгаа.

-Яагаад өгөхийг хүсдэггүй гэж. Мөнгөн усгүй технологи гэхээр дуун дээр нь зөвшөөрмөөр юм. Эсвэл мөнгөн усгүй ажилладаг технологитой усан тээрэмд өөр учир байна уу?

-Хэрвээ өөр учир байдаг бол яг адилхан технологи бүхий баяжуулах цехэд байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээг нь баталж өгөхгүй шүү дээ. Сэлэнгийн Мандал суманд ажиллаж байгаа тээрэм яг адил зарчмаар ажилладаг. Уг нь нэгэнт байгуулагдсан эдгээр төвлөрсөн цехүүдэд орон нутаг, мэргэжлййн байгууллагууд нь хяналт тавиад ажиллуулах боломжтой.

-Сүүлийн үед бичил уурхайчид хөдөө аж ахуй руу олноороо орж байгаа гэж ярих юм. Энэ талаар сонирхуулаач?

-Тийм шүү. Бичил уурхайчдын дийлэнх урьд нь малчин байсан, зуд турханд малаа алдаж малгүй болсон иргэд байдаг. Бичил уурхайчдаас олон хүн эргээд малжиж эхэлж байна, саалийн үнээ авч ферм ажиллуулж байна. Эрдэс баялаг гэдэг нөхөн сэргээгддэггүй баялаг. Иймд ирээдүйд яаж амьдрах вэ гэдгээ бодоод эхэлчихсэн. Сумандаа дэлгүүр ресторан гээд үйлчилгээний цогцолбор ажиллуулаад эхэлсэн хүмүүс ч бий. Тахиа, гахай үржүүлж эхэллээ.Сүүлийн үед жимс, ногоо, мод тарих нь ихэссэн. Ялангуяа баруун зүг рүүгээ чацаргана их тарьж байна. Ухсан талбай дээрээ нөхөн сэргээлт хийгээд чацарганы мод тарьж амьдралаа болгоно гэх хүмүүс ч байна. Чацаргана нэг кг нь 8000-10000 төгрөг гэдэг болохоор орлогын сайн эх үүсвэр болно гэж үзэж байгаа юм билээ. Баялгийг нь ухаад авсны дараа хойч үедээ юу үлдээх вэ гэдэг дээр бичил уурхайчид нэгийг бодоод эхэлсэн байна. Мэдээж бүх бичил уурхайчин ийм биш л дээ. Амьдрал баян учраас сайнтай муутай л байна.

"Өдрийн сонин"