"Монголчууд урд хөрштэй түнжин хагаран муудалцаж мэдэх шалтаг бол Таван толгой, Оюу толгой биш харин Мардайн уран, дараа нь Тамсагийн нефть”  гэж саяхан нэгэн улс төрч хэлжээ. Нэг их нэртэй улс төрч биш "эх орончид”-ын нэг болохоор хүмүүс түүний үгийг төдийлөн анхаарч үзээгүй орхисон байх. Гэхдээ энэ үгэнд үнэний хувьд маш их байгаа юм. Үнэний хувьд гээд байх ч юмгүй. Тэр ерөөсөө үнэнийг хэлсэн байв.

90-ээд оны эхэн үед манай улсын зүүн урд хэсэгт, тодруулбал Тамсагт нефтийн орд илэрч тэр үеийн ерөнхийлөгч Пунсалмаагийн Очирбат цагаан дээлээ мялааж байлаа. Үүний дараа гадны компаниуд тийш шүлсээ савируулан дайрч Америкийн "Соко” компани уг нефтийн ордын урьдчилсан нөөцийг судалж үзээд эзэн суусан боловч олборлосон нефтийг нь хятадууд далд бодлогоор авахаас татгалзсан учраас борлуулах зах зээлгүй боллоо хэмээн арга буюу Хятадын төрийн өмчит "Петро Чайна Дачин Тамсаг” компанид зарсанаар 1996 оноос эхлэн тэнд газрын тосыг бохир аргаар гаргаж урагш нь савлан зөөх ажил эхэлсэн түүхтэй. Энэ компани уг нь манайхтай бүтээгдэхүүн хуваах гэрээтэй боловч эхлээд "Нефтийг шинжилж байна, судалж байна” хэмээн урвалзаж шарвалзаж байгаад сүүлдээ улайм цайм бултаж зугтах болсон юм. Тамсагийн ордоос нэг жилд хэдий хэрийн хэмжээний түүхий нефть урагш нь зөөж байгаагаа манай талд хэзээ ч танилцуулж байгаагүй бөгөөд хоёр жилийн өмнөөс газар доогуур хоолойгоор зөөж үр дүнд нь хилийн цаахна 500 гаруй мянган хүнтэй Доншен хэмээх том хот шинээр босгочихоод байгаа билээ. Тамсагийн нефть тэрхүү хотын байшингийн чулуу болгонд шингэсэн гэдэгтэй мөрийцсөн ч алдахгүй байх.

2010 онд "Тамсагийн нийт нөөцийн ердөө гуравны нэгийг ашиглаж байгаа, үлдсэн хоёр хувь нь чанар муутай, цэвэрлэх ажиллагаа ихтэй” хэмээн ярьж байсан хятадууд 2011 оноос эхлэн Тамсагийн нефтиэр нэрж хийсэн "Монгол-93” хэмээх шатахууныг эхлээд хагас жилд 15 мянган тонн нэрж эхэлсэн бөгөөд эдүгээ бараг 150 мянган тонн нэрэн зарж байгаа гэсэн нэг анхаарал татсан мэдээлэл бий. Энэ ямар учиртайг хэн ч мэдэхгүй. Хамгийн гол нь манай улсад ганцхан Тамсагийн сав газарт нефтийн нөөц бий юу гэвэл үгүй. 1960 оны орчим оросууд нефть нэрэх үйлдвэр байгуулж байсан Чойр буюу Дорноговь аймгийн газрын хэвлий доогуур Арабын орнууд булаалдан хоорондоо дайтаад байгаа түүхий нефть хэдэн зуун сая баррелээрээ бий. Мөн хийн түлш гаргаж авдаг шатдаг занарын орд манай улсын бараг бүх аймгийн нутагт байгаа нь тодорхой болсон.

Хэдэн зуун тэрбум ам.доллараар хэмжигдэх уг нөөцөнд АНУ хэдэн жилийн өмнөөс санаархаж байсан боловч Хятадын дарга манай улсад айлчилж ирэхдээ шатдаг занар болон хүрэн нүүрсийг ашиглаж түүнийгээ хий болгон хувиргаад Хятадад нийлүүлэх дөрвөн том үйлдвэр байгуулах гэрээнд гарын үсэг зурчихаад явсан билээ. Хятад улс ОХУ-аас хоолойгоороо байгалийн хий авах гэж байснаа ч алсдаа хүчирхэг Оросоос эрчим хүчээрээ хараат болчих вий гэж болгоомжлон Монголын нефтийн томоохон ордуудыг өөрийн болгохоор төлөвлөж байгаа нь эргэлзээгүй. Чухамхүү эндээс газар нутгийн маргаан, урд хөрштэйгээ түнжин хагарах асуудал гарах вий гэдгийг улс төрч нэгэнбээр урьдчилан харж эхэлсэн байв. Нефтийн болон эрчим хүчний дайн дэлхий даяар Явагдаж байгаа өнөө үед энэ бол бодох асуудлын нэг. Африк, Арабт болж байгаа зөрчил тэмцэл маньд ямар хамаа байна гэж боддог юм гэхэд адгийн наад зах нь Хятад өнгөрсөн зун Параселийн арлуудын хажуунаас олдсон усан доорхи нефтийн нөөцөөс болоод Вьетнамтай яаж муудалцсаныг санахад л болно. Энэ асуудлаас болж Филиппин, Японтой хүртэл толхилцоод авсан шүү дээ. Нөхцөл байдал ийм байхад хилийнхээ дээсэн дээр оршдог Тамсагийн нефтийг бид цаг алдалгүй бүрэн хяналтандаа авах хэрэгтэй юм. Өнгөрсөн хавар "Петро чайна Дачин Тамсаг” компанийн хашаанд түймэр гарахад манай улсын гал сөнөөгч, аврагч эмч нар орж чадахгүй үүдэн дээрээс нь хөөгдөх шахуу буцаж байсан нь түгшүүрийн дохио ч байж мэднэ.