Аравдугаар сар айлчлан ирлээ. Улаанбаатарчууд жил бүрийн аравдугаар сараас дөрөвдүгээр сар хүртэл зургаан сар утаанд "дарлуулж” амьдарсаар олон өвлийг үдэж байна. Жил жилийн өвөл  утаа буурах болов уу, төр засаг юу хийх  бол гэсэн хүлээлт, урин цаг ирэхээр аяндаа мартагдах утааны хямрал. Хүн бүр битүүхэндээ  утаагүй хотод амьдрах туйлын хүсэлтэй. Гэхдээ өнөөдөр утааг арилгаад өгөөч гэж хүсэх биш, утаанаас  уушиг зүрхээ хамгаалах  аргад суралцах нь чухал  байна. Агаарын бохирдлоо өндөр түвшинд буюу  60-80 хувь хүртэл бууруулах  олон арга бий. Сайжруулсан түлшний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх, эрчим хүчний хангалттай эх үүсвэр бий болгох,   айл өрхийн газын хэрэглээг нэмэгдүүлэх, орон сууцны хороолол олноо барьж байгуулах зэргээр дурдаж болно. Гэхдээ үүнд урт хугацаа, их хэмжээний хөрөнгө мөнгө хэрэгтэй. Багаар бодоход 10-15 жил шаардагдана гэж албаныхан хэлж байна. Харин Монгол Улс хамгийн түрүүнд, богино хугацаанд   агаарын бохирдолтой хэрхэн тэмцэх вэ?

Агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр хийж байгаа, цаашид хийх ажлын хүрээнд нийслэлийн Засаг даргын Экологи, ногоон хөгжлийн асуудал хариуцсан орлогч Т.Бат-Эрдэнэ, Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны нарийн бичгийн дарга Ж.Эрдэнэцогт, Цэвэр агаар сангийн гүйцэтгэх захирал Д.Баасан, Улаанбаатар Цэвэр агаар төслийн захирал Н.Энхболд нарын албаны хүмүүс  өнөөдөр сэтгүүлчидтэй уулзаж, ярилцсан юм. Нийслэлийн Засаг даргын Экологи, ногоон хөгжлийн асуудал хариуцсан орлогч Т.Бат-Эрдэнийн хэлснээр  өнөөдрийн байдлаар Улаанбаатар хотод 1.372.000 хүн амьдарч байна. Харин нийслэлийн агаарыг бохирдуулж буй хорт утааны 80 хувийг гэр хорооллын 185 мянган өрхийн  яндангаас гарч буй утаа, үлдсэн 20 хувийг гурван дулааны цахилгаан станц, 308 мянган автомашинаас ялгарч буй азотын давхар исэл, сул шороон хөрс буюу тоосонцор, угаар эзэлдэг аж.  Гамшгийн  хэмжээнд хүрсэн гэж тодотгох агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр өнгөрсөн хугацаанд Мянганы сорилтын сан, Азийн сэргээн босголтын банк, Жайка олон улсын байгууллагууд хөрөнгө мөнгө зарцуулж, судалгаа шинжилгээ хийсэн. Гэсэн ч нийслэлчүүд бид утаан дунд амьдарч, утаагаар амьсгалсан хэвээр л байна. Дээрх олон улсын байгууллагууд Улаанбаатарын утааг бууруулахаар ажиллаад Монгол Улс  түүхий нүүрс түлж  буй гэр хорооллын айл өрхөө сайжруулсан зуухаар хангах нь хамгийн эхний, ойрын хугацаанд  хийж болох ажил гэх дүгнэлтэд хүрчээ. Ингээд 2011 оноос Мянганы сорилтын сангийн дэмжлэгээр төрөөс татаас өгч,  гэр хорооллынхныг бүрэн шаталтат сайжруулсан  зуухаар хангах ажил  эхэлсэн байдаг. Энэ ажлыг сүүлийн хоёр жил хийж, хэрэгжүүлж байгаа.

Иргэд  17-220 мянган  төгрөгөөр зуухаа  худалдан авна

2014 онд ч мөн адил бүрэн шаталтат сайжруулсан зуух тараах ажил үргэлжилнэ. Гэхдээ төрөөс өгч буй татаас өмнөх жилүүдэд 93 хувь байсныг энэ жил 66 хувь болгон бууруулжээ. Тэгэхээр иргэдийн халааснаас төлөх мөнгөний хэмжээ өнгөрсөн жилүүдээс  харьцангуй их нэмэгдэж  хэрэглэгч  17-220 мянган төгрөгөөр  бүрэн шаталтат зуух худалдан авах болох нь. Өмнө нь хоёр компанийн нийлүүлсаэн зуухнаас сонголт хийж байсан бол  энэ жил Турк улсаас оруулж ирсэн зуухнаас гадна үндэсний хоёр компани, нийтдээ найман  төрлийн  зуухнаас өөрсдийн боломжиндоо тулгуурлан худалдан авах юм байна. Тухайлбал Турк улсаас импортолж буй  "Өлзий” зуухны үндсэн үнэ 457 мянга, үүнээс  төрөөс  төлөх 66 хувь болох 256  мянган төгрөгийг  хасаад хэрэглэгч 221 мянган төгрөгөөр сайжруулсан зуух худалдан авах боломжтой. Гэхдээ Монголд угсарч, үйлдвэрлэж буй зуухнууд технологийн хувьд дутах  зүйлгүй, үнэ хямд гэдгийг төслийнхөн хэлж байлаа. Жишээ нь үндэсний үйлдвэрлэгч компанийн "Чин зуух”-ны  үндсэн үнэ 272 мянган төгрөг. Харин шинэ хэрэглэгч 17 мянган  төгрөг төлөөд авах боломжтой. Найман төрлийн сонголтод үндэсний үйлдвэрлэгч "Роял Өүшн” компанийн нийлүүлж буй Том дөл, Жижиг дөл, Голомт зуухыг  28-219  мянган  төгрөгөөр  худалдан авах аж.

Энэ өвлийн утаатай 20 тэрбумаар тэмцэнэ

 "Цэвэр агаар” сангийн нэр хугараад удаж байгаа. Энэ сангаар эргэлдэх  тэрбумаар тоологдох мөнгийг  дарга, нягтлан нийлсэн хэдэн хүн завшиж, хувийн үл хөдлөх, машин тэргээр "арилжсан”  асуудлыг хууль хяналтын байгууллага шалгасан. Тэгвэл энэ жил агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлд хэдий хэмжээний хөрөнгө зарах вэ,  цаашлаад хууль бусаар дахин завшихгүй гэх баталгаа бий юу гэх олон асуулт гарч ирнаэ. Дээрх асуултад "Цэвэр агаар”  сангийн  гүйцэтгэх захирал  Д.Баасангаас тодрбуулахад "2014 онд агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр хэрэгжүүлэх ажилд нийтдээ 20 тэрбум 260 сая төгрөг зарцуулахаар тусгасан. Бид долоо хоног бүр Ерөнхий сайдтай уулзаж, энэ чиглэлээр хэрэгжүүлж болох төсөл, хөтөлбөрийг  танилыцуулж байгаа. Эдгээр төслүүдийг санхүүжүүлэх эсэхийг  Байгаль орчин ногоон хөгжлийн сайд С.Оюуны  даргалдаг удирдах зөвлөл хурлаар шийддэг. Үүний дараа сангаас төсөл, хөтөлбөрт санхүүжилт олгоно. Түүнээс  "Цэвэр агаар” сангийн захирал дангаараа шийддэг асуудал биш. Өнөөдрийн байдлаар дөрвөн тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгоод байна” гэв. Харин хөрөнгө мөнгөний захиран зарцуулж буй байдлыг нээлттэй, ил тод байлгах үүднээс  tsewer-agaar.mn сайтад бүх санхүүгийн мэдээлэл, төсөл хөтөлбөрийн санхүүжилтыг цаг тухайд нь мэдээлж  эхэлсэн гэнэ. Агаарын бохирдлыг бууруулах нэрээр ард түмэндээ молиго үмхүүлчихээд өөрсдөө  тэрбумаар  халаасалж суусан өмнөх удирдлагуудынх нь үед ч  хөрөнгө мөнгө  зарцуулах дээрх процесс үйлчилж байсан гэх. Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуулиар зохицуулагддаг "Цэвэр агаар” сангийн үйл ажиллагаанд доголдол байсан нь үнэн. Харин цаашдаа олон нийт  хяналттай байвал энэ мэт хууль бус явдлыг цэцэглүүлэхгүй байх боломж бий.

 Нам даралтын  усан халаалтын зуухыг шинэчилнэ

Гэр хорооллын айл өрхөөс гадна дулаанаар хангаж буй өөр эх үүсвэрүүд бий. Үүнд 200-аад нам даралтын усан халаалтын зуухыг үе шаттай төвлөрсөн дулаанд холбох, үнс баригч циклонтой болгох, мөн энэ сарын 10-наас эхлэн адестачлах ажлууд хийх  юм байна.  Мөн 100 квт-аас дээш хүчин чадалтай 300 гаруй том оврын зуухнаас гэр хорооллын 60 мянган өрхөөс гарч буй утаатай дүйцэх хэмжээний хорт утаа ялгардаг. Дулаан үйлдвэрлэж, түүнийгээ зах зээлд борлуулж буй жижиг станцуудын технологи хоцрогдсон, боловсон хүчний дутагдал, аж ахуйн нэгжийн хууль биелүүлдэггүй  байдал зэрэг сул тал байгааг онцоллоо.

Үүнээс гадна иргэдээ  цахилгааны эх  үүсвэрээр бүрэн хангаж чадахгүй байгаа нь шалны халаалт, бусад  дулааны эх үүсвэрээр гэр орон, албан байгууллагаа халаах боломжийг хазаарласан хэвээр л байна. Нэг өрх шалны халаалтаар  өвөлдөө гэрээ халаая гэхэд  сардаа дунджаар 400  гаруй мянган төгрөг цахилгааны төлбөрт төлөх, хангалттай хэмжээнд халахгүй байх зэрэг хүндрэл гарч байна. Хэдийгээр цахилгааны төлбөрийг шөнийн цагаар  50 хувь хөнгөлж, өнгөрсөн жил 66 мянган айл өрхөд 5.6 тэрбум төгрөгийн хэмнэлт үзүүлсэн ч дорвитой үр дүнд хүрэхгүй  л байна.  Тиймээс цаашдаа 70-690 хувь болтол хөнгөлөх тухай хуулийн төслийг баталчихвал иргэдэд бодит хэмнэлт  мэдрэгдэнэ гэж албаны хүн хэлсэн юм.

Ингээд дурдаад байвал цаашдаа сайжруулсан түлшний үйлдвэрлэлээ дэмжих зэргээр хийх ажил мундахгүй их. Гагцхүү өнөөдөр иргэн  та хорт утаанаас өөрийгөө, гэр бүлээ,  үр хүүхдээ хамгаалах аргад суралцахаас аргагүй нь. Өвлийн тэсгим хүйтэн -39 хэмд дан цамцтай гардаггүй шиг өөрийгөө утааны хороос хамгаал гэж Улаахнбаатар-Цэвэр агаар төслийнхөн уриалж байна лээ шүү. Улаанбаатарын утаа "арилахгүй”...

С.ОТГОНСҮРЭН