- Өдөр тутам хэрэглэдэг, хэдэн саяар үнэлэгдэх цагаан алтан тигель алга болжээ -

Эрдсийн түүхий эд, байгаль орчны шинжилгээ хийдэг, олон улсын түвшинд итгэмжлэгдсэн мэргэжлийн цорын ганц байгууллага бол Геологийн төв лаборатори. 57 жилийн түүхтэй Төрийн өмчит үйлдвэрийн газар (ТӨҮГ) нь үелэх системийн 70 гаруй, газрын 17 ховор элементийг нэг бүрчлэн тодорхойлдог. Ажил буцалсан энэ газарт сүүлийн үед дээр дооргүй бужигнах болжээ. Үүний эхлэл нь өнгөрсөн оны арванхоёрдугаар сарын 27-нд Геологийн төв лабораторийн захирлаар П.Ариунболд гэдэг хүн томилогдож ирснээс үүдэлтэй гэж ажилтнууд нь дуу нэгтэй хэлэх. Учир юу гэвэл тэрбээр ирсэн цагаасаа орон тооны бүтэц өөрчлөх нэрээр нарийн мэргэжлийн, мэргэшсэн, олон жил ажилласан дадлага туршлагатай инженер, өрх толгойлсон болон тэтгэвэрт гарах дөхсөн хүмүүсийг хууль бусаар ажлаас халжээ. 170 орчим ажилтнаас 50 гаруйд нь тодорхой хугацаагаар цалингүй чөлөө олгож, 16 хүнийг цомхтгожээ.

Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэлээ төлөөд, хүсээгүй ч цалингүй амралтын эрхээр "шагнуулсан” тус лабораторийн эдийн засагч Х.Оюумаа гэх эмэгтэй түүний эл шийдвэрийг эсэргүүцэн, шүүхэд гомдол гаргасан байна. Түүнийг цалингүй чөлөөтэй байх үедээ эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлж байхад нь ажлаас нь халжээ. Шүүхийн шийдвэр түүний талд гарч, нөхөн олговор болох гурван сая төгрөгийг буцаан олгуулсан байна. Х.Оюумааг ажлаа хүлээлгэн өгснөөс хойш тус лаборатори гурван ч эдийн засагчийн нүүр үзээд байгаа аж. Үүнээс болж лабораторийн гүйцэтгэлийн хагас жилийн тайлан өдийд л дуусаж байгаа гэнэ. Тус лабораторийн Үйлдвэрчний эвлэлийн хорооны дарга Э.Тэгшжаргал тэргүүтэй инженер, техникийн ажилтнууд нэгдэж, Төрийн өмчийн хороо, Уул уурхай, эрчим хүчний яам, Эрчим хүч, геологи, уул уурхайн үйлдвэрчний эвлэлийн холбоонд гомдол гаргажээ. Үүний дагуу дээрх байгууллагуудын төлөөлөл уржигдар тус лабораторийн хурлын танхимд уулзалт зохион байгуулж ажилтнуудын дуу хоолойг сонссон юм. Тэд таван шаардлага тавьж байгаа бөгөөд биелүүлэхгүй бол тэмцлийн дараагийн хэлбэрийг сонгохоо мэдэгдсэн юм. Шаардлагад тусгасан хамгийн гол асуудал нь захирлын үүрэг гүйцэтгэгч П.Ариунболд, Тамгын газрын дарга Ш.Жандос нарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж, Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуулийн дагуу Геологийн төв лабораторийн захирлаар мэргэжлийн ур чадвар, мэдлэг туршлагатай удирдах ажилтныг томилж өгөхийг хүсчээ.

Энэ оны III улирлын санхүүгийн тайланд дурдсанаар уг лабораторийнхон 2.2 тэрбум төгрөгийн ажил хийсэн ч ажилтнуудын ес, аравдугаар сарын цалинг цагт нь олголгүй арваннэгдүгээр сартай золгож, саяхан өгсөн байна. Түүнчлэн энэ оны эхнээс геологи хайгуулын 90 мянган дээж, нэг тэрбум 400 сая төгрөгийн шинжилгээний ажил хүлээн авчээ. Гэтэл мэргэжилтнүүдийг цомхтгож, цагт нь цалин олгоогүй шалтгаанаа П.Ариунболд захирал уул уурхайн салбарын дампуурал, эдийн засгийн хямралтай холбож тайлбарласан. Харин ажилтнууд "Эдийн засгийн хямрал манай лабораторид нүүрлээгүйг 2.2 тэрбум төгрөгийн орлогоос харж болно. Бид цалингаа цагт нь аваагүйн улмаас банкны найдваргүй зээлдэгчид болсоор байна. 2011 онд Оюутолгойгоос хоёр тэрбум гаруй төгрөгийн ажил хийж гүйцэтгээд тухайн үед цалингаа цагт нь аваад зогсохгүй шагнал урамшуулал авч байлаа. Гэтэл одоо яг ийм хэмжээний орлоготой ажиллаж байгаа мөртлөө цаг тухайд нь цалин олгохгүй, хүмүүсийг хална гэдэг байж болохгүй зүйл” гэдгийг ширүүхэн хэлэв. Энэ мэтчилэн үгээ хэлж, үзэл бодлоо илэрхийлэгчдийг "Та нарыг гуйж ажиллуулахгүй, чадахгүй бол гар” гэх мэтээр удирдлагууд нь доромжилж, сайн дураараа халагдахыг шаардаж буйгаас болж тэдний олонх нь айдас түгшүүртэй явдгаа нуусангүй.

Геологийн төв лабораторийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч П.Ариунболдоос ямар үндэслэлээр орон тоогоо цөөлснийг тодруулахад, "Зардлаа багасгах зайлшгүй шаардлага гарсан учраас 16 хүнийг цомхтгосон. Тэдний хоёр нь инженер. Бусад нь туслах ажилтан. Хэрэгцээ шаардлагагүй зарим орон тоог хасаж, давхар хариуцуулж болох ажлыг нэгтгэсэн. Эхлээд 30 гаруй хүнийг цомхтгохоор шийдвэр гаргасан ч хуулийн дагуу Үйлдвэрчний эвлэлийн хороотойгоо зөвшилцсөний үндсэн дээр буулт хийсэн. Ер нь манай байгууллагын зардлын 56 хувь нь цалин. Төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар гэсэн статустай. Өөрсдөө мөнгөө олж, захиран зарцуулдаг. Төрөөс ямар ч дэмжлэг авдаггүй. Өнгөрсөн зургадугаар сарын 30-наас хойш санхүүжилт эрс буурч, өр авлагын хэмжээ ихэссэн. Тиймээс тодорхой хэмжээний зардлыг бууруулахаар ажилтнуудыг цомхтгосон нь энэ” гэсэн тайлбар өгөв.

Харин халагдсан мэргэжилтнүүдийн оронд шинэ хүн авсан талаар асуухад "Орон тоог нь байхгүй болгосон юм чинь шинэ хүн яаж авах билээ. Геологи, уул уурхайн салбар уналттай байгаа болохоор захиалгын тоо багассан. Шинээр хүн аваагүй гэдгээ албан ёсоор хэлье” гэсэн юм. Хөдөлмөрийн тухай хуульд гурав хүртэлх насны хүүхэдтэй эх, жирэмсэн эмэгтэй, захиргааны буюу цалингүй чөлөөтэй байгаа ажилтныг ажлаас халахыг хориглосон заалт бий. Гэтэл ийм шалтгаантай олон хүнийг ажлаас халах гэж байсныг эсэргүүцэн үг хэлсэн баяжуулахын техникч С.Батхишигийг ажлаас нь чөлөөлж, буцааж авна гэж хэлсэн хэдий ч одоо болтол хариу өгөөгүй байгаа аж. Түүнээс зарим зүйлийг тодруулав.

-Таныг ямар шалтгаанаар ажлаас чөлөөлсөн юм бэ?

-Эдийн засгийн хямрал л гэсэн. Энэ байгууллагад 2008 оноос ажилласан. Гэтэл гэнэт нэг өдөр ажлаас халах мэдэгдэл өгөөд сарын дараа тушаал чинь гарна шүү гэж хэлсэн. Би ганц охинтой, өрх толгойлсон эмэгтэй. Цомхтголд 30 гаруй хүнийг оруулах гэж байсан. Тэнд нь жирэмсний амралттай, 0-3 насны хүүхэдтэй эх, өндөр насны тэтгэвэрт гарахад хэдхэн сар дутуу хүмүүсийн нэр багтсан байв. Тэгэхээр би энд бичсэн хүмүүсийг халбал, Хөдөлмөрийн тухай хууль зөрчсөн хэрэг болно. Бас 45 хоног цалин олгосонгүй. Цалингаа авъя гэж хурлын үеэр шаардсан юм. Тэгтэл намайг "Хурал цуглаанд үг хэлсэн” гэсэн шалтгаанаар ажлаас халж, буцааж авахгүй байна. Миний ажиллаж байсан баяжуулахын техникчийн орон тоо уг нь бий.

-Дээж зөөгчийг халаад оронд таньдаг хүнээ ажиллуулж байгаа гэх юм.

-Халсан хүнийхээ оронд танил талаа ажиллуулж байгаа. 375 мянган төгрөгийн цалинтай дээж зөөгч Мөнхсүлд гэх залууг халаад оронд нь Тамгын газрын дарга Ш.Жандос өөрийн танил мэргэжлийн бус хүн авсан байгаа юм. Тэр хүнээ сард 500 мянган төгрөгөөр цалинжуулан ажиллуулж байна. Тэгэхээр энэ эдийн засгийн хямралтай холбоогүй байгаа биз дээ.

-Халагдсан хүмүүс шүүхэд хандсан гэсэн үү?

-Тийм. Шүүхэд хандахаас өөр арга байгаагүй. Ажлын захиалга тасрахгүй байхад цалингаа цагт нь тавихгүй, хууль бусаар хүмүүсийг халж байна. Манайхаас халагдсан хоёр залуу инженер хувийн лабораторид ажиллаж байна лээ. Энэ мэтээр чадварлаг инженерүүдээ халаад байвал 57 жилийн түүхтэй Монголын ганц томоохон лаборатори хаалгаа барихад ойрхон байна. Эрчим хүч, геологи, уул уурхайн үйлдвэрчний эвлэлийн холбооны дарга С.Ганболд "80 гаруй ажилтан гарын үсгээ зурж, ийм нөхцөл байдалд ажиллах боломжгүйгээ илэрхийлсэн өргөдөл манай холбоонд ирүүлсэн. Үүний дагуу газар дээр нь ирж асуудлыг сонслоо. Ажилтнуудын тавьсан шаардлага үнэнд ойрхон юм байна. Эндхийн удирдлагууд ёс зүйгүй аашилж байна. Хууль зөрчсөн тушаалаа эргэж харах хэрэгтэй гэхэд "Үгүй. Шүүхэд өгвөл өг” гэж баатарлаг загнаж байгаа нь ард нь ямар нэгэн хүчтэй хүн, намын ивээл байгаа нь тодорхой. Төрийн өмчийн хороо гурван талын ажилчдын хурлыг хийж байсныг би мэдэхгүй. Асуудал хүндэрсэн байна. Хүний амьдралаар ингэж тоглож болохгүй” гэв.

Хөдөлмөрийн тухай хуульд эмэгтэй 55, эрэгтэй 60 нас хүрээд өндөр насны тэтгэвэрт гарах заалт бий. Хүнд, хортой нөхцөлд ажиллаж байгаа хүн тэтгэвэр тогтоолгохоор өөрөө хүсвэл эмэгтэй 50, эрэгтэй 55 насандаа гарч болно. Харамсалтай нь ажлаа өгөхийг өөрөө хүсээгүй 2-3 хүнийг "Хортой нөхцөлд ажиллах хугацаа чинь болж” гээд хүчээр шахуу тэтгэвэрт гаргасан байх юм. Үүний зэрэгцээ дайны хажуугаар дажин гэгчээр шинжилгээний ажилд өдөр тутам хэрэглэдэг, хэдэн саяар үнэлэгдэх цагаан алтан тигель нь алга болсон байна. Гэтэл үүнд удирдлагууд нь анхаарал хандуулж, олж илрүүлэх арга хэмжээ авахгүй байгаа аж. Нүүр нүүрээ харан суугаа хэрнээ хоёр өөр зүйл ярих тэдний асуудлыг шүүх хэрхэн шийдвэрлэхийг харах л үлдсэн бололтой. Мөн ажилтнууд Геологийн төв лабораторийн санхүүд аудит, шалгалт хийх шаардлагатайг Төрийн өмчийн хорооныхонд дуулгаж байлаа.

Ч.БОЛОРТУЯА