"Сод Монгол” групп Дорноговь аймгийн төв Сайншандад жилд 1.5 сая тонн газрын тос боловсруулах үйлдвэр барихаар 2011 онд шав тавьсансан. Нээлтийн ажиллагаанд Эрдэс баялаг, эрчим хүчний дэд сайд Б.Ариунсан, Газрын тосны газрын дарга Д.Амарсайхан нар оролцож тууз хайчилсан тухай мэдээ хэвлэлийн хуудаснаа шарлан үлджээ. Тухайн үед монголчууд тун удахгүй өөрсдийн үйлдвэрлэсэн шатахуунаар машин, техникээ "цэнэглээд” хөгжилд хурд нэмнэ гэж төсөөлж байв. Гурван жил өнгөрөхөд Сайншандад үйлдвэр босох нь бүү хэл, барилгынх нь суурийг ч цутгаагүй. "Сод Монгол” группийнхэн газрын тосны үйлдвэр барих тухай дахин ам нээгээгүй гэхэд хилсдэхгүй. Үнэн хэрэгтээ тэднийх газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих тооцоо судалгаа хийсэн эсэх нь бүрхэг. Олны ярьдгаар "Сод Монгол” группийн захирал Ц.Анандбазарын УИХ-д сонгогдох "шоу” байсан юм болов уу. Хоосон сүржигнэсэн нь тэднийх ганц биш ээ, Монгол Улс дөнгөж зах зээлд шилжиж асан 1998 онд "Оюуны ундраа” групп Налайх дүүрэгт газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн шав тавьж явсан удаатай. Эдгээр үйлдлийг газрын тосны үйлдвэртэй болох Монгол мөр өөдөл бус мугуйдал гэвэл зохилтой.

УИХ-ын дарга З.Энхболд аравдугаар сард БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийхдээ Монголд газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих санал тавилаа. Урд хөршийн тэргүүн судалж үзье гэсэн хариу барив. Хөршийнхөөс хариу иртэл газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих талаар манай төр ямар нэг шийдвэр гаргахгүй нь ойлгомжтой. Угтаа Хятадад үйлдвэр барих санал тавих гарцыг Уул уурхайн яам, Газрын тосны газар, Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны аль ч нь дэвшүүлээгүй аж. Өөрөөр хэлбэл, энэ санаа доороос өгсөөгүй гэсэн үг. Гэхдээ газрын тосны салбарын мэргэжилтн үүд дотоодынхоо газрын тосыг боловсруулах Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын бодлоготой нийцэх, зах зээлийн хэтийг мэдэрсэн санал гэж дүгнэж байна. Манай улс Хятад руу энэ жил 780 мянган тонн газрын тос экспортолно. Ирэх жил экспортын хэмжээ нэг сая тоннд хүрэх төлөвтэйг Газрын тосны газрынхан дуулгав. Одоогоор хятадууд манайхаас газрын тос олборлоод түүнийг эх орон руугаа экспортолж байгаа. УИХ-ын даргын саналын цаана олборлогчийг нь боловсруулагч болгох санаа цухалзаж байна. Энэ нь газрын тосны үйлдвэр баривал дотоодын газрын тосыг боловсруулах шаардлагатай гэсэн Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөмжтэй нийцэж байгаа юм.

Манайд нийт 16 компани газрын тосны хайгуул хийж буй бөгөөд шинэ нөөц илрэх их найдвар тээж яваа. "Wolf Petroleum” компани хайгуулын явцад Сүхбаатар аймагт газрын тосны орд байх боломжтой "цэг” олж тогтоожээ. Түүнчлэн баруун хязгаарт 11 өрөм тавихад бүгдээс нь газрын тос гарсан байна. Эдгээр нь ихээхэн итгэл найдвар төрүүлж байгаа юм. Хэрвээ Монголд газрын тосны баялаг орд нээгдвэл үйлдвэр барих "ногоон гэрэл” асна. Өндөр хүчин чадалтай газрын тосны үйлдвэр барихад манай зах зээлд илүүдэл үүсэх магадлал өндөр. Учир нь уул уурхайн яам "Багануур энержи корпорэшн”, "МАК CTL” компанид нүүрс шингэрүүлэх төсөл хэрэгжүүлэх зөвшөөрөл олгосон. "Багануур энержи корпорэшн” компани жилд 450 мянган тонн дизелийн түлш, "МАК CTL” 400 мянган тонн бензин үйлдвэрлэх төсөл хэрэгжүүлнэ. Эдгээр төслийг 2019 он гэхэд ашиглалтад оруулна гэж төлөвлөсөн. Манай улсын шатахууны хэрэглээ өдгөө 1.4 сая тонн байгаа. 3-5 сая тонн газрын тос боловсруулах хүчин чадалтай үйлдвэр баривал зах зээлд илүүдэл үүснэ. Хэрвээ илүүдэл үүсвэл урд хөршийн аварга зах зээлд нийлүүлэх хэтийн бодол тээж хятадуудад санал тавьж байгаа болов уу.

Үе үеийн Засгийн газрын хэрэгжүүлэх ажлын жагсаалтад газрын тос боловсруулах үйлдвэр зүй ёсоор байр эзэлдэг. Өнгөрсөн хугацаанд ийм үйлдвэр барих сэдэлтэй нийгмийн хэлэлцүүлэг тасралтгүй үргэлжилсэн. Угтаа "Ашиггүй учраас л Монголд газрын тосны үйлдвэр барьдаггүй. Хэрэв ашигтай бол хөрөнгө оруулагчид уралдаж ирээд барих байсан юм” гэсэн энэ салбарын нэгэн мэргэжилтний дүгнэлттэй санал нэгдэхээс өөр замгүй. Хоёр саяас дээш тонн газрын тос нэрэх хүчин чадалтай үйлдвэр чамлахааргүй ашигтай ажилладаг аж. Гурван сая тонноос дээш бол ашиг нь улам л өсдөг гэнэ. Газрын тосны газрын дарга Г.Өлзийбүрэн "Одоо л газрын тосны үйлдвэр барих хэмжээний тос олборлоход дөхөж байна. Ойрын хоёроос гурван жилд үйлдвэрт нийлүүлэх тосны найдвартай эх үүсвэртэй болчих болов уу” гэж ярьжээ. Том үйлдвэр барихын тулд газрын тосны хүрэлцээтэй нөөц хэрэгтэй, мөн бүтээгдэхүүнийг шингээх зах зээлтэй байх шаардлагатай. Монголд аль нь ч байгаагүй. Бүтээгдэхүүн ч, зах зээл ч тэр.

Ирэх жил манай газрын тосны олборлолт нэг сая тоннд хүрэх бол хэрэглээнийхээ өсөлтийг арай гүйцэхгүй нь. Газрын тосны олборлолт хэрэглээ хоёр нь тэнцэж байж үйлдвэр барих нөхцөл бүрдэх бололтой. Монголын шатахууны хэрэглээ дор хаяж хоёр сая тонн, мөн газрын тосны олборлолт хоёр сая тонн байвал үйлдвэр барихад саадгүй гээд ойлгочихож болох нь. Ерөөсөө жижиг үйлдвэр барьж болохгүй гэж гүжирдэх гэсэнгүй. Манай урд, хойд хөршид 400-800 мянган тонн шатахуун боловсруулдаг жижиг үйлдвэрүүд ажилладаг. Гэхдээ технологи нь хоцрогдсон, байгаль орчинд халтай. Тиймээс манай төрийн өндөрлөгүүд байгаль орчин халтай технологийн үйлдвэр барихыг тас хориглож байгаа. Өөрөөр хэлбэл, өндөр хүчин чадалтай, байгальд ээлтэй, орчин үеийн технологитой үйлдвэр барихаас өөр сонголтгүй гэсэн үг.

Монгол Улсад газрын тос нэрэх үйлдвэр барих зөвшөөрлийг 10 гаруй аж ахуйн нэгж авчээ. Өдгөө зургаа нь хүчинтэй гэж Уул уурхайн яамныхан мэдэгдсэн. Эдгээрээс ганц аж ахуйн нэгж л гарт баригдаж, нүдэнд харагдах хөрөнгө оруулалт, үр ашгийн тооцоо хийсэн гэдэг. Бусад нь бараг судалгаа хийгээгүй гэхэд хэлсдэхгүй. Үүнд үйлдвэрийн шав тавьж шуугиан тарьсан өнөө хоёр гайхал багтана. Академич Т.Намжим захиралтай "Дархан-газрын тос боловсруулах үйлдвэр” компани Дархан-Уул аймагт газрын тосны үйлдвэр барих газраа сонгосон, техник, эдийн засгийн үндэслэл, зураг төслөө боловсруулж, хөрөнгө оруулагчаа тодруулсан. Бичиг цаасны ажлаа дуусаад бүтээн байгуулалтаа эхлэх гэтэл Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийнхөн тээг тавьсан юм. Дарханд барих газрын тос боловсруулах үйлдвэр ОХУ-аас газрын тос худалдан авахаар тохиролцоод байв. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийнхөн "Оросоос шатахуун ч, газрын тос авсан ч хараат байдлаас гарахгүй. Хараат байдлаас гарахын тулд өөрийн тос боловсруулах хэрэгтэй” гэж үзсэн юм.

"Петрочайна дачин Тамсаг” компани олон жилийн турш 2-3 сая тонн газрын тос олборлох боломжгүй. Тэгэхээр Монголын нутгаас дахин газрын тосны нөөц илэртэл үйлдвэр барих тухай яриад хэрэггүй аж. Найдлага байгаа ч баялаг нөөцтэй газрын тосны орд илрэх эсэх нь тааж мэдэхгүй оньсого. Тэгэхээр хэзээ газрын тосны үйлдвэр барих нь тодорхойгүй. Нөөц илэрвэл хэн ч барьчихаж ч мэднэ.

Эх сурвалж: Өнөөдөр сонин Т.ЭНХБАТ