Эрх мэдэлтнvvд жил бvр л нvvрсний vнэ тэнгэрт хадлаа, ард иргэд чинь яаж амьдрах юм бэ гэж ажил хэрэгч хvн болж жvжиглэн ярьдаг. Яг vнэндээ бодит амьдрал дээр нvvрс хэдэн төгрөгөөр яаж зарагддаг, тvvнийг нь иргэд хэрхэн худалдаж авч байгаа талаар цагаан захтнууд огтхон ч мэддэггvй хэмээн олон хvн гомдлон хэлж байсан юм. Цаг агаар хvйтэрлээ гэр хорооллын айл өрхvvд хаана боломжийн хямдхан нvvрс байна вэ гэж эрэлд гарч байна.

Учир нь өнгөрсөн онд нvvрс хөтөлбөр хэрэгжиж байхад иргэд нэг цэгийн vйлчилгээний газраас нvvр­сээ авдаг байжээ. Одоо харин нvvрсний захуудад тvлээ нvvрс­­ний vнэ нэмэгд­сэн учраас жижиглэнгээр худалдаж авахаас өөр аргагvй боллоо гэж хэлэх хvнтэй таарсан юм. Ингээд манай сурвалжлах баг нvvрсний гол цэг болсон "Цайз” захыг зорилоо.

Тус захад Налайхын уурхайн портер нvvрс 300-320 мянган төгрөгөөр, Багануурынх 250-300 мянгаар зарагдаж байна. Харин 20 килограммын шуудайтай нvvрс 2600-3000 төгрөгийн хооронд зарагдаж байлаа. Хамгийн гол нь биднийг тус захаар нvvрсний vнийг судлаж явж байхад иргэд худалдаж авахаас илvv тvлээ нvvрсний ханшийг сонирхож байв.

Иргэдийн ярьж буйгаар боломж нь олдвол хямдхан нvvрс олчих санаатай явна. Даанч алгын чинээ ууттай нvvрс нь 3000 төгрөг гээд байх юм.

Хоногийн хоолоо яая даа гэж байгаа бид чинь ийм жижиг шуудайтай нvvрсийг 3000 төгрөгөөр авлаа гэхэд маргааш дахиад л авах болоод байна. Амьдрал ч хэцvv байна гэж халаглан ярьж байсан юм.

Ингээд тус захад нvvрсний борлуулалт болон, худалдан авалт ямар байгаа талаар нvvрсний ченж О.Мөнхмандахаас дараах зvйлийг тодруулсан юм.

-Энэ жил нvvрсний vнэ ямархуу байна вэ. Иргэд аль газрын нvvрсийг илvv худалдан авч байна вэ?

-Нvvрсний vнэ жижиглэнгээр бол нэг их өссөн юм алга. Шуу­дай­ныхаа vнээс хамаараад янз бvр байна даа. Тухайлбал, 15 килограммтай нvvрс гэхэд л 2600, арай жаахан том нь 3000 төгрөг байх жишээтэй. Гэхдээ Налайхын нvvрс шаталт сайтай, хог шороо байхгvй гэдэг утгаараа арай жаахан илvv vнэтэй байна. Багануурын нvvрс маш их хогтой ирдэг учраас хvмvvс арай бага худалдаж аваад байдаг юм. Худалдан авалт нэг их сайн биш л байна.

Талхныхаа мөнгийг яах вэ гэж байгаа хvмvvс чинь өдөртөө нэг шуудай нvvрс худалдан авч 2-3 хоног арай ядан хvргэдэг. Гэхдээ миний хувьд бол гайгvй ээ. Байнгын худалдан авагчтай байдаг учраас зарим vед зээлээр өгөөд ганц хоёр хоногийн дараа мөнгийг нь авчихдаг юм.

Налайхын портер нvvрс энэ жил гэхэд л 300 мянгаас дээш болсон шvv. Өнгөрсөн жил 250 мянгатай байсан. Жил ирэх тусам өсөөд байна. Багануурын нvvрс нэг их өсдөггvй юм аа. Хэрвээ чи нvvрс авах гэж байгаа бол Налайхын нvvрс аваарай.

Ингээд биднийг ярилцаж байх зуур "Мөөгий ах аа машин нvvрс чинь буулаа хурдан ирж аваарай” гэснээр тэрбээр "За ах нь явлаа бvх хvмvvс надтай адилхан vг хэлэх байх даа. Бид чинь бvгд л нэг газар зогсож байгаа хvмvvс юм чинь” гэсээр холдон явсан юм. Гэхдээ л зарим нэг нvvрсний ченжvvд их л хуламасхийн ямар нэгэн зvйлээс айж эмээгээд байгаа юм шиг санагдсан юм.

Гэтэл өнгөрсөн долоо хоногоос эхэлж тус газрын нvvрс­ний наймаачдыг нvvрсийг нь заруулахгvй хэмээн албаныхан цагдаагийнхантай ирж хөөж туусан гэв. Тvvнчлэн сурвалжлагч бол "бид яриа өгөхгvй ээ. Дараа нь хорооны Засаг дарга харчихаад биднийг хавчиж боогоод байдаг юм” хэмээн дөлж тойрон зугтааж байсан хvн ч байсан юм.

Ингээд бид тус захаар нэлээн явж нvvрс худалдаж авч байгаа иргэдтэй уулзахад "Амьдрал хэцvv байна. Хоногийн талхаа яах вэ, хөлдөж vхэх vv гээд амь наана там цаана гэсэн хvмvvс л байна. Ядаж байхад нvvрснийх нь уут нь жижгэрээд улам л хэцvv болоод байна” гэв. Юутай ч "Цайз” захын нvvрсний борлуулалт төдийлэн сайн байгаагvй нь хvн бvхний нvдний өмнө илт байсан юм. бид vvний дараа жижиглэн буюу замын хажуугаар эгнэн зогсож нvvрс зардаг хvмvvсийн зvг явсан юм.

Бидний очсон газар Сvхбаатар дvvргийн ес дvгээр хорооны нутаг дэвсгэрт байрлах II гудамжны замын зvvн талд нvvрс зарж буй хvнтэй уулзсан юм. Өөрийгөө Ш.Чимидррагчаа хэмээн танилцуулсан 40 орчим насны эмэгтэй их л цоглогоор "Худалдан авалт дажгvй байгаа шvv. Өдөржингөө даарч зогссон ч гэсэн хэдэн бор юм олно шvv дээ” гэж нvvр дvvрэн инээмсэглэн ярьж байсан юм. Ингээд тvvнтэй цөөхөн хором ярилцсан юм.

Ш.Чимидррагчаа: Налайхын нvvрс болохоор худалдан авалт сайн байдаг юм

-Өдөр­жингөө зогс­сод хич­­нээн шуудай нvvрс худалдаж байна вэ?

-Ер нь гайгvй шvv. За байз, ойролцоогоор бараг л 150 орчим шуудай нvvрс зардаг. Аргагvй дээ эгч нь Найлайхын нvvрс зардаг болохоор хvмvvс шаталт сайтай, хог шороо бараг байдаггvй гээд сайн авдаг юм.

-Та чинь тэгвэл "Цайз” захаас илvv зардаг юм байна шvv дээ?

-Хvмvvс зах гэхлээр л хямдхан зардаг гэж боддог юм шиг байна билээ. Тухайлбал "Цайз” дээр яг миний зарж байгаа энэ шуудайтай нvvрс 3000 төгрөгөөр зарж байгаа. Харин бид 2300-2500 төгрөгийн хооронд зарж байгаа шvv дээ.

Тэгээд ч хvмvvс ганц шуудай нvvрс авах гээд тэр болгон зах руу явдаггvй юм. Манай энэ ойр хавийн айлууд бvгд л энэ хавиасаа ирээд авчихдаг юм. Цалин буусан vед чинь бид нэг сайн бурзайна шvv дээ дээ /хэ хэ/.

-Та ч тэгвэл баяжиж дуусч байгаа юм байна даа?

-Бvгд л хоногийн хоолоо залгуулахаар явж байгаа ядарсан иргэд. Нvvрс зараад баяжаад байгаа хvнийг хайгаад олохгvй дээ. Харин бидний буянаар нvvрсний уурхайн эзэд, уурхайн ам худалдаж авсан хvмvvс л энэ далимд баяжиж байгаа байх.

-Шуудайны хэмжээ эрс багассан юм шиг харагдаад байх юм. Энэ талаар тодруулбал?

-Тиймээ. Нvvрс­­­­ний шууд­айг хятадаас бөөнөөр нь худал­даж авдаг. Иргэд биднийг шуудайгаа өөрсдөө оёдог гэж боддог юм шиг байна лээ. Би энд гурван жил нvvрс зарж байна. Шуудайны хэмжээ урьд жилийнхээс хамаагvй багассан.

Хангай захаас шуудай 75 төгрөгөөр авдаг. Харин энэ том цемен­тийн шуудайг барилгын ажилчдаас нэгийг нь 60 төгрөгөөр худалдаж авдаг. Урьд жил шуудайнд нvvрс хийхэд том хvрз элбэг ордог байсан. Энэ жил хvрз орох нь битгий хэл багтах ч vгvй байгаа.

-Портер нvvрс хичнээн шуудай болдог юм бэ?

-Өнгөрсөн жил нэг портероос 60 шуудай нvvрс гардаг байсан. Харин энэ жил 60 шуудай гарч байгаа. Гэхдээ Налайх, Багануураас ирэхдээ хэмжээ нь бага ирээд байх шиг байгаа юм.

Ийнхvv нvvрс борлуулагчидтай уулзсаны дараа тус хорооны иргэд бололтой хэдэн хvн "Уржигдар авсан нvvрс­­нийхээ мөнгийг өглөө шvv. Одоо дахиад таван шуудай нvvрс авъя” хэмээн өөр хоорондоо өр авлагаа барагдуулж байсан нь өөрийн эрхгvй нэгийг бодогдуулсан юм.

Өн­гөрсөн гурав­дугаар сард НИТХ­­-ын тэргvvлэг­­чдийн 2014 оны 07 дугаар тог­­­­тоол­оор нийс­­­лэ­лийн худал­­даа vйлчил­­­гээний нийтлэг жур­мыг шинэч­­лэн баталсан. Шинэ журмаар зам дагуу болон хvнсний худалдаа эрхэлдэг зааланд , нийтийн эзэмшлийн гудамж талбай, явган хvний зам дээр мод, нvvрс худалдахыг хориглосон юм.

Тvлээ нvvр­сийг зөв­­шөөрөг­­­­­дсөн цэгт зараа­гvй тохиол­­­­­долд тор­гууль шийтгэврийн арга хэмжээ авна гэсэн байгаа. Хэдийгээр дvрэм заалт хэрэгжих нь зvйн хэрэг ч эхлээд тэдний нvvрсгийг хаана заруулж болох вэ гэдгээ урьдчилан тогтоож байж ийм шийдвэр гаргах хэрэгтэй гэдгийг ч олон хvн хэлж байсан юм.

Цэвэрхэн тохилог орчинд дулаан гэгчийн суудаг зарим нэг дарга нар энэ хvмvvстэй уулзаж, ямар санаа бодолтой байгааг нь сонсож, эдний өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдэх замаар асуудалд арай нааштайгаар хандаасай гэсэн бодол төрж байсныг нуух юун.

Эх сурвалж: