Өнөөдөр УИХ-аар Гацуурт алтны ордыг Монгол улсын стратегийн ордод хамааруулах, эсэх Монгол улсын төр тус ордын хувийг эзэмших эсэхийг хэлэлцэж шийдвэрлэх учиртай.

УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүдийн олонх нь Гацууртыг стратегийн ач холбогдолтой ордын жагсаалтад багтаах асуудлыг хэлэлцэх нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргасан юм. Өмнө нь намрын чуулган нээгдэх үед уг асуудал орж ирээд буцаагдаж байсан билээ.

Гацуурт ордын лицензийг Канадын "Сентерра гоулд" компани эзэмшдэг. Алтны нөөц нь 50 тонн гаруй гэдэг. Мөн технологир сайжруулбал дахиад ч 20-30 тонн алт авчих боломжтой гэнэ. Салбарын яам нь Гацууртын ордын нөөц одоо яригдаж байгаагаас өсөх ирээдүйтэй гэдэг.

Манайхан өмнө нь 43 тонн алттай Бороог стратегийн 15 ордынхоо тоонд оруулж байсныг бодолцвол Гацууртыг ч мөнхүү жагсаалтанд оруулчихад болохгүй гэх газар алга.

Гэхдээ Гацуурт ордыг стратегийн болгохоор яарах болсон шалтгаан нь сонирхолтой санагдаад байгааг олон хүн ярьж байна. Бороогийн стратегийн ордыг Тогтвортой байдлын хуулийн дагуу 15 жил ашиглах ёстой байсан Канадууд 5-6 жилд л хамаг алтыг нь авсан гэдэг.

Тэд Бороогийн алт дуусахаас эхлээд л Гацууртыг ашиглая гэх болсон. Гэвч манайхан энэ хугацаанд ашигт малтмалын шинэ хууль гаргаж мөн урт нэртэй хуулийг ч баталсан. Эдгээр хуулийн дагуу бол Гацуурт орд нь ойн сан бүхий усны нөөцтэй газар. Урт нэртэй хуулийн үйлчлэлд орж байгаа учир ашиглах боломжгүй.

Харин стратегийн ордод оруулчихвал ашиглачих боломжтой юм. Тэд Гацууртыг ашиглахын тулд хүдэр зөөх замаа тавьж, өчнөөн хөрөнгө оруулалт хийчихсэн гэдэг. Тиймээс л "Сентерра гоулд” төсөл хэрэгжүүлэгчийн хувьд төслөө ямар ч үнээр хамаагүй явуулах нь чухал хэмээн ийн Засгийн газар улмаар УИХ-д асуудлаа тавин лоббидоод байгаа хэрэг аж.

Тэгээд ч Монгол улсын эдийн засгийн чадавх сул байгаа нь тэднийг Гацууртын ордыг ашиглах боломж олгож магадгүй гэсэн найдлагатай нь бас холбоотой нь тодорхой.

Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдаар томилогдсоныхоо дараа хэлсэн үгэндээ "...Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжинэ” гэдгээ мэдэгдсэн. Тэгэхээр Гацууртын ордын хувьд бэлэн болсон төслүүдийн нэг болохоор асуудлыг ийн тавьсан аж.

Замаа барьчихсан, олборлох, угаах техник технологи, туршлага нь бэлэн учраас хэрэгжлээ л бол жилийн дотор ашгаа өгөөд эхлэх төсөл хэмээн манайхан ч олзуурхаж буй.

Гацуурт ажиллаж эхэлснээр Монгол банкинд тушаах алтны хэмжээ жилд 4-5 тонноор нэмэгдэнэ гэсэн тооцоо бий. 250-300 сая ам.доллартай болчихно гэсэн үг гэнэ. Доллар хомсдсон ийм цаг үед алдах аргагүй боломж мөн нь мөн.

Үүнийг УИХ-д байгаа зарим гишүүд дэмжиж байгаа бол мөн нэг хэсэг нь эсэргүүцэж байна. Гэхдээ Д.Энх-Амгалан нар эсэргүүцэхдээ төр Гацууртаас нэрлэсэн үнээр нь хувь авлаа гэхэд нэг мэдсэн Оюутолгой шиг ашиглалтын зардлаа өсгөөд тэрбум болгочихоод баахан мөнгө нэхвэл яах вэ гэдгээс айж байгаагаа хэлж байна.

Мөн ордыг ашиглаж эхлэхийн тулд заавал стратегийн ордод оруулж байхаар урт нэртэй хуулийг дагаж мөрдөх тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг яаралтай батлуул хэмээн Засгийн газарт зөвлөөд буй.

Үүнээс гадна "Гацуурт"-ыг яаран стратегийн ордод оруулж ашиглах эрх олгох гэж зүтгэж буйн цаанаа бас нэг шалтгаан төрд байгаа гэнэ. Тэр нь урт нэртэй хуулинд оруулах өөрчлөлттэй холбоотой.

Иймээс ордуудыг ашиглаж эхлэхтэй холбоотойгоор газар шорооныхоо төлөө зарим тэмцэгчдийг ч хар гэрт хадгалаад байгаа гэх хардлага бий. Хууль өөрчлөгдвөл төрд хувиа өгөх шаардлагагүй гэх.

Тиймээс зарим гишүүд урт нэртэй хуульд өөрчлөлт орохоос өмнө алтны том орддоо хувь эзэмшээд авъя гээд байгаа хэрэг гэнэ.

Эсрэгээрээ төр хувь эзэмшиж байна гээд Оюутолгойн араас орвол хэрэг алга, тэрний оронд бүх татвараа аваад явах нь ашигтай гэж хэлэгсэд байгаа хэрэг юм. Бороог ашигласан Сентерра Монголд их ашиг өгсөн гэх хүмүүс байхад эсрэгээр үгүй гэх хүмүүс ч цөөнгүй.

Төрд ажиллагсад ашигтай гэдэг. Тэгэхдээ манайхан ашигтай гэж байгаад ашиггүй тал руу аваачаад хийчихдэг жишээ олон. Үүнийг л энэ удаа томоохон алтны орд дээрээ битгий давтаасай билээ.

Гэсэн мөртлөө одоо 20 эсвэл 34 хувийг нь авна гээд байгаа нь ямар учиртай хэрэг вэ. Оюутолгой ч манай стратегийн орд. Гэхдээ энэ жил 600 мянга гаруй тонн зэсийн баяжмалаас эхлээд алт, мөнгө экспортолсон гэхэд Монгол улсад ашиг алга л байна.

Тиймээс төр хувь авлаа гэхэд татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх хэрэггүй. Мөн алтаа Монголбанкинд тушаах гэх мэт шаардлага тавиасай хэмээх хүсэлт их байна. Энэ мэт олон асуудалд өнөөдөр хариу өгнө гэж найдаж байна.