Оюутолгойд ажилладаг нэг танил маань хааяа таарахаар ажлынхаа талаар ярьдаг байлаа. Сая гаруй төгрөгийн цалин авдаг, маний хажууд бол мөнгөтэй эр.

Гэвч цалингаа овоо байна, болж байна гэж нэг удаа үг унагаж үзээгүйг нь гайхдаг байв. Бидний хооронд Оюутолгойн талаар яриа өрнөх болгонд л "Оюутолгой бол тархи угаалт, мөнгө угаалт” гэж шууд хэлнэ.

Монголын том дарга нарын "чихээс” өнөөдөр Оюутолгойд дүүрэн байна шүү дээ. Нэг үед бүр арай дэндүү гэмээр их байсан

"Оюутолгойд ажилладаггүй, хэрэггүй техник их бий. Өдөрт хоёр тонн дизель хэрэглэдэг нэг том "эд” тэдэн дундаа хамгийн том нь. Үеэ өнгөрөөгөөд, ашигтай ажиллагаа гэж байхгүй болсон эд. Тийм юмыг дэлхийн хаана ч ашиглахгүй. Гэтэл аваад л ирсэн байгаа юм. Тэр техник бодвол хөрөнгө оруулалтын тооцоонд аймаар үнэтэй л бичигдсэн байгаа. Энэ бол зөвхөн нэг жишээ. Өөр бас бус зүйл, үр ашиггүй зарлага зөндөө. Манай тэр хавьд хоёр зээр байдаг юм. Түүнийгээ ёстой нүдний цөцгий мэт хамгаална даа. Энд, тэндээс дарга, бизнесмэнүүд ирэхэд зээр явж таарвал учиргүй баярлана. Байгаль орчинд ямар ч нөлөөгүй ажил хийж байгаагаа батлах гэсэн хэрэг”.

Түүний яриа ийн үргэлжилнэ. Цалингийн талаар яагаад сэтгэл дундуур явдгийг нь тэсэлгүй асууж орхивол нөгөө л гомдонгуй аяс. "Үнэндээ Оюутолгойн захиргаанд ажил хийдэггүй хүн ихтэй. Мань мэт нь нүдээ чилтэл бичиг цаастай зууралдаж, орчуулга хийж байхад зарим нэг хүн зүгээр суусныхаа төлөө цалин авдаг. Намайг хариуцдаг даргын бичиг хэргийн ажилтан миний хийсэн ажлыг даргад оруулж өгөхөөс өөр ажил хийдэггүй. Тэгсэн атлаа өндөр цалинтай. Сайхан бүсгүй л дээ. Нэг даргын хүн юм гэсэн, нэрийг нь хэлээд яах вэ. Монголын том дарга нарын "чихээс” өнөөдөр Оюутолгойд дүүрэн байна шүү дээ. Нэг үед бүр арай дэндүү гэмээр их байсан.

Одоо арай гайгүй. Сая дөрвөн зуун мянга гэдэг боломжийн мөнгө. Гэхдээ зүгээр сууж байгаад түүнээс илүү цалин авч байгаа нөхдийг харахаар л уур хүрээд байдаг юм. Жирийн ажилчдын цалин бол минийхээс ч бага шүү дээ. Гэтэл тэд чинь жинхэнэ ажлын талбар дээр байгаа улсууд”.

Иймэрхүү ярианы дараа ямар бодол төрдөг вэ. Оюутолгойн эхний хөрөнгө оруулалт хэтэрхий өсгөсөн тоо гэдэг нь үнэн байж гэж бодно. Тэгвэл дараагийн шатны хөрөнгө оруулалт буюу далд уурхай байгуулах ажлыг ийм байдлаар явуулж болох уу. Мэдээж үгүй. Хяналтыг дээд зэргээр тавьж байгаад усыг нь шахсан ТЭЗҮ баталж, хөрөнгө оруулалтыг өсгөх боломжийг хязгаарлах "цоож”-ийг хийж өгөх хэрэгтэй байна. Эс бөгөөс эхний төсөл шиг цаашдаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нэмэгдээд л явна.

Рио Тинто, Монголын Засгийн газар төслийн хоёр дахь шатыг зээлээр санхүүжүүлэхээр тохирсон. Хүүгийн дарамтад орж, үр ашиг хүртэх хугацаа нь тэртэй тэргүй хойшлогдчихсон. Хэрвээ энэ янзаараа хоёр тийшээ хараад суугаад байвал далд уурхай байгуулах ажил тодорхойгүй хугацаагаар зогсч ч мэднэ. Учир нь, далд уурхайн бүтээн байгуулалтыг санхүүжүүлэхээр зөвшөөрсөн 15 банк шийдвэрээ зөв эсэхэд эргэлзэж эхэлсэн гэсэн мэдээлэл цацагдаж эхэлжээ.

Банкуудын өгсөн хугацаа дуусахад ганцхан сар үлдлээ

Оюутолгой төслийг Монголын Засгийн газартай хамтран хэрэгжүүлж буй Рио Тинто компани хоёрдугаар шат буюу далд уурхайн санхүүжилтийг олохоор гадна дотны банк санхүүгийн байгууллагуудад хандаад байсан билээ.

Төслийн 34 хувийг эзэмшигч Монголын Засгийн газартай хэлэлцээр хийх гурван сарыг Рио Тинтод өгсөн. Энэ хугацаа нь ирэх сарын 31-нд дуусна

Тэдгээрээс 15 нь зөвшөөрсөн хариу өгч, Оюутолгой төсөлд хөрөнгө оруулахаа мэдэгдээд байв. Гэвч төслийн нэгдүгээр шатны хөрөнгө оруулалт төлөвлөж байсан хэмжээнээсээ хоёр тэрбум ам.доллараар хэтэрсэн болон бусад шалтгаанаар Монголын Засгийн газартай үүсгэсэн маргаанаас болж далд уурхайн бүтээн байгуулалт тодорхойгүй хугацаагаар хойшилсон юм.

Дээр дурьдагдсан 15 банк санхүүжилт эхлүүлэх хугацаагаа ирэх оны гуравдугаар сар хүртэл хойшлуулж байгаагаа мэдэгдсэн. Өөрөөр хэлбэл, төслийн 34 хувийг эзэмшигч Монголын Засгийн газартай хэлэлцээр хийх гурван сарыг Рио Тинтод өгсөн. Энэ хугацаа нь ирэх сарын 31-нд дуусна. Гэхдээ нэг асуудал байна. Анх "сар гаруйн дотор асуудлыг шийднэ” гэж байсан хоёр тал банкууд хугацаа өгмөгц олигтой ахиц гаргахаа больчихлоо. Одоо гуравдугаар сарын 31 өдөр өдрөөр ойртох тусам банкуудын итгэл бага багаар алдарч байна. Магадгүй, гуравдугаар сарын сүүлээр талууд тохиролцоонд хүрлээ ч 15 банк цөөрч, дахиад санхүүжүүлэгчийн эрэлд мордож магадгүй болжээ.

Санхүүжүүлэгч банкуудаас хугацаа авсны дараа "Туркойз Хилл”-ээс гаргасан албан ёсны мэдэгдэлд "Төсөлд оролцож байгаа талууд бүгд далд уурхайн бүтээн байгуулалтыг эхлүүлэх зайлшгүй шаардлагатай гэдгийг ойлгож байгаа, техник эдийн засгийн үндэслэлийг хийж дуусгаж байж шаардлагатай санхүүжилтийн хэмжээ тодорхой болно. Үүний тулд хамтрагчидтайгаа төслийн хоёрдугаар шатыг эхлүүлэх тохиролцоонд хүрэх ёстой.

Энэ бүгдийг төлөвлөсөн хугацаандаа багтааж амжуулахыг хичээн ажиллаж байна” хэмээн дурьдсан байсан. Рио Тинто энд дурьдагдсан ТЭЗҮ-ийг энэ оны эхний хагаст хийж дуусгахаар төлөвлөж байгаа. ТЭЗҮ баталсны дараа шаардлагатай санхүүжилтийн хэмжээ тодорхой болно. Илүү удаж ч магадгүй. Гэтэл банкууд гуравдугаар сарын 31 хүртэл л хугацаа өгсөн байдаг. ТЭЗҮ батлагдаагүй, хэчнээн мөнгө орохыг мэдэхгүй яаж зээл авах болж байна.

Хар таамгаар аваад үлдсэнийг нь тухайн үед нь аргална гэж тооцов уу, эсвэл өөр санаа бодол байна уу. Гуравдугаар сард багтаад зээлээ авлаа гэхэд ТЭЗҮ энэ жилдээ л багтаж батлагдвал их юм. Сайн нягтлах ёстой юм чинь. Ингээд бодохоор хүүгийн дарамт далд уурхайн санхүүжүүлэх ажилд эхнээс нь л дарамт болох нь.

Банкууд Монголын уурхайг 5.1 тэрбум ам.доллараар санхүүжүүлэх хугацааг ирэх оны гуравдугаар сарын 31 хүртэл сунгасан болон өөр бусад нөхцөл байдал үүссэний дараа компанийн хувьцааны ханш Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж дээр зугуухан өссөөр 60 орчим ам.долларт хүрээд байсан. Тэгвэл хугацаа дөхсөнтэй холбоотой ч юм уу, сүүлийн хэд хоногт буурах хандлага ажиглагдаж байна. "Туркойз Хилл Ресурс”-ын хувьцааны ханш бүр ч буурч байгаа гэсэн мэдээлэл гарсаар.

Тэд Казахстанд алтны уурхайн чиглэлээр ажилладаг "Altynalmas Gold” компанийнхаа 50 хувийг Sumeru Gold BV компанид өнгөрсөн арванхоёрдугаар сард 235 сая ам.доллараар худалдсан болон Оюутолгойтой холбоотой асуудлуудаас болсон байж магадгүй. Төслийн хоёрдугаар шатны санхүүжилт дахин бүрхэг болж мэдэхээр боллоо. Гэхдээ Монголын тал байр сууриндаа л хатуу зогсох ёстой билээ.

Б.Болор