Уран бол байгаль орчны хувьд тун бохир бизнес гэдгийг манай улсаас Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн суурин төлөөлөгчөөр сууж байсан Ж.Энхсайхан нэгэнтээ хэлж байсан нь хэвлэлийн хуудаснаа үлджээ. Монгол улсын хувьд нэлээд нөөцтэй гэгддэг ураныг эрж хайх,олборлох ашиглах талаар ямар бодлого баримталж Засгийн газраас ямар үйл ажиллагаа явуулж байгааг иргэд мэдэх болов уу. Цөмийн хог хаягдлыг манай улсад булах гэж байна хэмээн шуугиад өнгөрсөн иргэд бодитоор энэ салбарын үйл ажиллагааг мэдэх эрхтэй.
Хамгийн сүүлийн мэдээлэл гэвэл, Дорноговь аймгийн Сайншанд сумын 5 дугаар багийн малчин Д.Норсүрэнгийн 22 тугал үхсэнийг нутгийн иргэд уран олборлож байгаатай холбоотой хэмээн гомдол гаргаад байсныг ажлын хэсэг шалгаж, цацрагийн нөлөөнөөс хордоогүй болохыг тогтоосноо УИХ-ын байнгын хороод болон Засгийн газрын тэргүүнд танилцуулсан гэнэ.
Улаанбаатар хотын хил гаалтийн хяналтын бүсүүдэд Япон улсаас импортоор орж ирж буй автомашин болон сэлбэг хэрэгсэлд хэмжилт хийхэд нийт 22 машинд цацрагийн бохирдол илэрсэн байна. Эдгээр машины бохирдлыг стандартын түвшинд хүртэл бууруулах үйл ажиллагааг зохион байгуулсан гэсэн мэдээлэл байна.
Ураны тусгай 69 зөвшөөрлийг 13 компани эзэмшиж байна
Одоогийн байдлаар 13 аж ахуйн нэгж байгууллага, цацраг идэвхт ашигт малтмал хайх 69 тусгай зөвшөөрлийг эзэмшиж байна. Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийг улсаар нь ангилж үзвэл, Монгол Улсын хөрөнгө оруулалттай 4, Нидерландын хөрөнгө оруулалттай 2, Францын 1, Их Британи Виржиний арлуудын хөрөнгө оруулалттай 1, БНХАУ-ынх 1, ОХУ-ын 1 компани байгаа юм. Цацраг идэвхит ашигт малтмалын хайгуулын салбар дахь хайгуул болон тусгай зөвшөөрөл олгох үйл ажиллагаа 2009-2011 он хүртэл өсч байсан бол 2012 оноос огцом буурсан байна. Ураны ордуудаас өмнө нөөц нь тогтоогдсон Мардай, Дорнод, Гурванбулагийн ордууд УИХ-ын тогтоолд хамрагдан Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордод хамруулсан. Тэгвэл шинээр Дулаан-Уул хайрхан, Хайрхан, Хараат, Өлзийт, Гурвансайханы ураны ордууд болон, өнгөрсөн жил нөөц нь батлагдсан Зөөвч Овоо ураны ордуудыг Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордод хамааруулахаар холбогдох газраас ажиллаж байгаа аж.
Шинээр ямар орд илрэв
Өнгөрсөн жил нөөцийг батлуулсан Зөөвч Овоо ураны ордын тусгай зөвшөөрлийг Францын Арева групп эзэмшдэг бол цацраг идэвхит ашигт малтмалын хайгуулын үйл ажиллагаа явуулж буй "Нуклер Энержи монголиа” ХХК геологи хайгуулын ажлын дүнгээр Далтын овоо нэртэй ураны ордыг тогтоогоод байгаа бөгөөд Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлэхээр хүргүүлээд байна. Эрдэс баялгийн зөвлөлөөр нөөц нь батлагдсан Гурванбулаг, Хараат, Хайрхан, Дулаан Уул, Өлзийт, Зөөвч овоо ордуудад ашиглах олборлох боловсруулах үйлдвэрийн техник эдийн засгийн үндэслэл хийгдэж байна.
Хайрхан, Хараат ураны ордуудын тусгай зөвшөөрлийг эзэмшдэг Гурвансайхан компани эзэмшдэг Гурвансайхан компани ураны ордуудыг газар доор уусган олборлох аргаар ашиглахаар "Хайрханы үйлдэрийн ТЭЗҮ”-ийг боловсруулан Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлэхээр ирүүлээд байгаа юм байна. Газар доор уусган олборлох аргаар ашиглах тухайд, Бороо гоулд компани алтаа энэхүү технологиор олборлож байсныг Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газраас зогсоож байсан удаатай. Учир нь газар доор уусган олборлоход ашиглаж буй бодисыг хөрсөнд шингэж байх магадлалтай гэж зарим нэг хөдөлгөөнөөс гаргасан гомдлын дагуу шалгаад тэр.
Төрийн эзэмшил хувь хэмжээ болон хууль тогтоомж
Манай Засгийн газраас 2013 оны 10 дугаар сарын 26-нд Францын Арева групптэй хамтран ажиллах, "Арева Майнз” компани байгуулан ажиллахаар болжээ. Түүнээс гадна БНХАУ-ын төрийн өмчит Үндэсний цөмийн корпорацитай хамтран Гурванбулаг ураны ордыг ашиглах талаар олон удаагийн уулзалт хийж санал солилцоод тус ордод Монгол Улсын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг 51 хувь байхаар тохиролцоод байгаа гэхчлэн хэлэлцээ энэ салбарт хийгдсэн байна. Мөн Канадын "Денисон Майнз” компанитай Хувьцаа эзэмшигчийн гэрээ байгуулахаар ажиллаж байгаа аж.
Байгаль орчны хувьд бохир бизнес гэгддэг ураныг олборлохдоо бусад улсын туршлагыг харгалзан, том компаниудтай гэрээ хэлцэл байгуулахынхаа өмнө олборлолт явуулах газар, тэр орчныхоо талаар, түүний дотор хөрсний гео-химийн бүтэц, тэр хавийн хөрсөн дор байгаа усны дээжийг авч тухайн компанид албан ёсоор мэдэгдсэн байх хэрэгтэй. Тэгвэл хожим янз бүрийн яриа, хэрүүл маргаан гарах нь бага гэдгийг Олон Улсын цөмийн энергийн газраас манай улсад ажилласан мэргэжилтнүүд хэлж байж. Энэ мэтийн жижиг юм шиг боловч хожим нь хүндрэл учруулж болохуйц асуудлын талаар тодорхой тохиролцоонд хүрч, хариуцлагын талаар ч мөн урьдчилан тодорхой тохирсон заалтыг дэлхийн улсууд Цөмийн энергийн тухай хуульдаа зааж өгсөн байдаг ч манай улсын хуульд энэ тухай заалт байхгүй.
С.Саруул