-Тус компани 2015 оны эхний гурван сард 1.1 сая тонн нүүрс экспортолжээ-

Монголд улс төр, уул уурхай хоёрыг мэ­дэх­гүй хүн ховор.

Хүн бүхэн улс төрийн хүрээнд өрнөж буй мэ­дээ мэдээллийг өөр өөрийн өнц­гөөр тайлбарлаж, эгээ л улс төр судлаачид шиг энэ хэ­дэн намынхаа гадна, дотно хэ­рүүлийг шинждэг.

Ард түм­нийг тэжээх Оюутолгой, Таван­тол­гойн талаар амтай бүхэн нь ярьж хувьцаа, хувь эзэмших гэ­рээний талаар хэрүүл өр­нүүлдэг жам­тай. Тиймдээ ч өнөөгийн ний­гэмд шийдэх ёс­той мянга тү­мэн асуудлаас илүү­тэй уул уур­хайд анхаарал хан­дуулсан эсэргүүцэгчид төв тал­байг гороолох болсоор удлаа.

Ха­жууханд нь Хатан Туул ширгэж бай­хад ашиглах талбайгаас нь хаа хол байгаа уулыг ухуулахгүй хэ­мээн Төрийн тэргүүнээ огц­руулах гэж тэмцэж явдаг эх орончидтой улс манайх.

Гэтэл ард түмний эсэргүүцэлтэй байнга тулгарч, үргэлж сайн муугаараа дуудуулж ирсэн цөөхөн хэдхэн компани Монгол Улсад татвар төлөлтөөрөө тэргүүлж ирсэн байх юм. Тэд дандаа үндэсний гэх тодотголтой компаниуд.

Тодруулбал, Татварын Ерөнхий газраас сүүлийн таван жилийн хугацаанд татвар төлөлтөөрөө тэргүүлж буй 100 аж ахуйн нэгжийг зарлажээ. Жагсаалтын эхэнд "Эрдэнэт” үйлдвэр хоёр их наяд 93 тэрбум 481 сая 103 мянга 812 төгрөгийн татвар төлж тэргүүлсэн байна.

Мөн "Оюу Толгой” ХХК 493.5 тэрбум, "АПУ” ХХК 442.4 тэрбум төгрөг татварт төвлөрүүлсэн байна. Мөн жагсаалтын дөрөв, тав, зургаадугаар байруудыг "Энержи Ресурс”, "Монголын Алт МАК”, "Тавантолгой”, "Эрдэнэс Тавантолгой” зэрэг компаниуд эзэлсэн дүн мэдээ гарчээ. Сайн муугаараа дуудуулж ирсэн эдгээр компаниудын татварын орлогоор л Монгол Улсын эдийн засаг элгээрээ хэвтчихэлгүй өдий зэрэгтэй явж иржээ гээд хэлчихэд хэтийдсэн болохгүй.

Гэтэл эдгээр аж ахуйн нэгжүүдийг бид аль болох л муу муухайгаар хардаж бичнэ. Татвар, гааль, Мэргэжлийн хяналтын шалгалт үргэлж л тэднийг онилно. Эдгээр дарамтууд дээр нэмэгдээд АТГ гэх хадны мангаа аж ахуйн нэгж компаниудын толгойн өвчин болчихоод байгаа юм. "Эрдэнэт” үйлдвэрийн дарга, цэргийг ар араас нь шалгаж байсан нь саяхан. АПУ-ын нэр хүнд улам бүр л унасаар байгаа.

"Энержи Ресурс” Тавантолгойн хөрөнгө оруу­лагчдын нэгээр шалгарснаас болж хэвлэлээр хэсэгтээ л баалуулж, нэр хүнд нь унасаар байна. Хамгийн сүүлийн бодит жишээ нь "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн захирлыг барьж хорьсон явдал. Экс сайдын хүргэний хэргийг Я.Батсуурь захиралд тохож шоронд хорьчихсон.

Буруутай гэдгийг нь баттай баримтаар нотолж, олж тогтоогоогүй атлаа баялаг бүтээгчдийг хорьдог дарамталдаг, улс төрийн ашиг сонирхлоор торны цаана хийдэг гэдгийг нотлох бодит жишээ нь энэ хүн болчихоод байгаа юм. Гэтэл хэргийн эзэн хэнгэргийн дохиур гэгдэх "хүргэн” Г.Дэнзэн хилийн чанадаас захидал бичсэн шигээ хууль хүчнийхнийг даапаалж суух жишээтэй. "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг өрийн дарамтад оруулсан Ардын намын лидерүүд өдгөө Монголд алга.

Сонгуулийн амлалтдаа хүрэхийн тулд урьдчилж их хэмжээний мөнгө Чалькогоос зээлсний дараа тус компани татвар төлөлтөөрөө энэ хэмжээнд явж байна гэдэг бол том амжилт биз дээ. Хэрвээ энэ компанид ирдэг элдвийн дарамт, сайд дарга нарын шахааны бизнес, улстөрчдийн улс төрийн намуудын золиос болж, тэдний тавьсан өрийг нь барагдуулахаар ажиллаагүй бол илүү их амжилттай ажиллах байжээ гэдэг нь харагдаад байгаа юм.

Чалькод тавьсан тэр их өрийг сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд "Эрдэнэс Тавантолгой” компани дангаараа үүрч гарлаа. Тэгсэн атлаа л татвараа асуудалгүй төлж, арилжааны банкуудад тавьсан өр төлбөрийг нь асуудалгүй төлж ирсэн гавьяаг шүүмжлэх нэгэн байхгүй гэдэгт итгэж байна. Тус компанийн Нягтлан бодох бүртгэлийн газрын захирал Д.Чулуунбат саяхан хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа "Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн бодит өр болон санхүүтэй холбоотой асуудлаар байр сууриа илэрхийлжээ.

Тэрбээр, "Манай компанийн хувьд өр нэмэгдээд хүндэрсэн асуудал гараагүй байна. Харин анх 2012 онд өр, зээлийн асуудал ихээхэн хүнд, бүх зээлүүд хугацаа хэтэрсэн, алданги, торгуульд орсон байсан. БНХАУ-ын "Чалко Трэйдинг Хонконг Лимитэд” /Чалко/ компаниас авсан нүүрсний борлуулалтын урьдчилгаа төлбөр болох 350 сая ам.доллараас 218.3 сая ам. доллар, дотоодын банкуудаас 95.1 сая ам.доллар нийт 313.5 сая ам.доллартай тэнцэх 416.0 тэрбум төгрөгийг Хүний хөгжил санд төвлөрүүлэн иргэдэд тараасан түүхтэй. Тэгэхээр энэ "Чалко” компанийн урьдчилгаа төлбөр компанийн нүүрс олборлох, борлуулах үйл ажиллагаанд зарцуулагдаагүйн дээр хугацаандаа төлөгдөөгүй улмаас үүссэн хүү, торгуулийн хамт бид хүлээн авсан.

Тухайн үед ам.долларын ханш 1350-1390 төгрөг байхад компанийн өр, зээл 750 гаруй тэрбум төгрөгт хүрсэн байсан” хэмээсэн юм. Гуравхан жилийн өмнө энэ компани орших уу , эс орших уу гэдэг сонголтын өмнө ирчихээд байжээ. Зүүн Цанхиас олборлодог бүх нүүрсээ Чалькогийн өрөнд өгдөг, Монголд наалдах ашиг байхгүй байсан гэхэд болно. Гэтэл Я.Батсуурь захиралтай баг хамт олонд компани очсоноор сүүлийн гурван жилд олборлох нүүрсний хэмжээ нь эрс өсч, тэр хэрээр татвар, өрийн асуудлаа эмхэнд нь оруулж чадсан байгаа юм.

Баруун Цанхийн уурхайг ашиглалтад оруулснаар 2013 онд 2.1 сая тн нүүрс борлуулж, 156.6 тэрбум төгрөгийн борлуулалтын орлого олж, үндсэн үйл ажиллагаанаас 17.5 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажилласан бол 2014 онд 5.7 сая тн нүүрс борлуулж, 400.6 тэрбум төгрөгийн борлуулалтын орлого олж, үндсэн үйл ажиллагаанаас 28.5 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажилласан амжилт үзүүлээд байна. Тус компани энэ оны эхний гурван сарын байдлаар 1.1 сая тонн нүүрс борлуулаад байгаа гэсэн мэдээлэл ч гарч эхэллээ. Өнгөрсөн онд тус компани 5.7 сая тонн нүүрс экспортлож  Монгол Улсад 200-аад сая ам.долларын борлуулалтын орлого оруулсан бол энэ онд 8-10 сая тонн нүүрс борлуулахаар төлөвлөн ажиллаж байгаа гэнэ.

Өнгөрсөн онд дэлхийн зах зээл дээрх нүүрсний үнэ 30 гаруй хувиар унаж, нүүрсний компаниуд үйлдвэрлэлээ зогсоож байхад "Эрдэнэс-Таван Толгой” ХК компани борлуулалтаа 2.9 дахин нэмэгдүүлж нүүрс экспортлогч компаниудыг тэргүүлж байсан удаатай. Гэтэл татвар төлөлтөөр тэргүүлж явсан энэ компанийн удирдлага нь улс төрийн золиос болоод төмөр торны цаана сууж байх жишээтэй. Уг нь энэ амжилтаа улам бүр ахиулаад ажилла хэмээн урам өгөх учиртай. Төрийн өндөр албан тушаалтнуудын шунал сонирхол энэ компанид хэт ноёлсноос болж өнөөдөр удирдлага нь шалгуулж, үйл ажиллагаа нь цаашаа явах эсэх нь тодорхойгүй болчихоод байна.

Ад үздэг, АТГ-аар айлгадаг, албан тушаалтнуудын бизнес цэцэглэдэг байдал гадны хөрөнгө оруулалттай, эсвэл дотоодын компаниудад хэтэрхий олширлоо. Гэсэн ч тэд шантралгүй баялаг бүтээж яваад талархах нь зүйн хэрэг биз ээ. Энэ бүхнийг бичиж суухад хэрвээ эдгээр татвар төлөгч компаниуд байгаагүй бол, энэ улсын хувь заяа хэрхэх байсан бол гэх бодол тархинаас салах юм биш. Татвар түрээс, шалгалт шүүлгээр дарамталж, эцэст нь тэдний хөлс хүчийг сорж авсан татвараар нүүрээ тахалдаг төрийн өмнөөс ичиж сууна. Эрдэнэс Тавантолгойг эрх мэдэлтнүүдийн ашиг сонирхлоос ангид байлгасан бол их л амжилттай ажиллах байсан даа. Эх сурвалж: www.mminfo.mn

Б.Өнөртогтох