Том гүрэн том эрх ашигтай, том сонирхолтой байдаг нь жам. Тэр ч жам ёсоор урд, хойд хөршүүд Тавантолгой дээр том сонирхол тээсээр л ирсэн. Яг өнөөдрийн тухайд хойд хөрш маань тоглоомын дүрмийг зохиогчдын нэг биш болж харагдаж байгаа ч, хэрэг дээрээ тэддараагийн ямар чухал нүүдлийг тооцоолж байгаа бол? Хэн хүний чихэнд яршиг төвөг болохоос наагуур хоногшоод байгаа Тавантолгойг улстөржүүлэхээ болиод, урагшлуулах тухай мессеж идэвхтэй цацагдаж байгаа энэ үед Оросын сонирхол харьцангуй нам зөөлөн дээрээ тавигджээ. Нэг талаас хэт их нам гүмийн цаана их тэсрэлт бөгөөд эрсдэл дагаж байх магадлал бийгийн хувьд анхаарал татаж л байна. Ерөөс Кремлийн эзэд эрх ашгаа хаа нэгтээ гээхийг хүснэ гэж үү? Үүний хариултыг бид өнгөрсөнд болоод өнөөдөрт өрнөж байгаа үйл явдлуудаас уудлан хайя!

Тэдэнд ирэх шалтгаан бий...

Таван жилийн өмнө Үндэсний Аюулгүй байдлын зөвлөлөөс гаргасан зөвлөмжид"Тавантолгой ордыг хамтран ашиглах стратегийн хөрөнгө оруулагчийг сонгохдоо юуны түрүүнд улс орны хөгжлийн гадаад таатай орчныг бүрдүүлэх, улс төр, эдийн засгийн тэнцвэртэй харилцааг бэхжүүлэх хувилбарыг” гаргахыг уг үндэс болгож байв. Харин яг тэр он цагтОХУ-ын "Төмөр замуудын нэгдэл” тэргүүтэй оролцогчид тендерийн Хураангуй жагсаалтад үлдсэн. Тэгэхдээ тэд "ах”-ын санааг ямагт гаргаж ирсэн нь Солонгосын компанитай хамтрал болж,тэднээр мөнгө босгуулан Тавантолгой зэрэг ордуудын үүц баялгийг үнэ цэнэд хүргэх төмөр замын сүлжээний тэн хагаст эзэн суух гэсэн ашиг сонирхлоо тээж ирсэн юм. Тэгвэл Оросуудыг тийм бодолтой байхад Өмнөд хөршийн өнөөх "Шинхуа” Америкийн "Пибоди”-той нийлэх асуудал яригдаж байсан ч, Японы "Мицуи”-г аюулгүй гэж үзсэн үү, яасан. Ямартай ч эвссэн.Тэгсэн нэг жилийн дараа,Монгол наадам болохоос өмнөхөн Тавантолгойн 40 хувийг Хятад, 24 хувийг Америк, 18 хувийг Орос, 18 хувийг Монголд тус тус эзэмшүүлэхээр шийдвэрлэлээ гэх мэдээлэл гадна дотны хэвлэлүүдээр гараад эхэлсэн. Яг тэр үед Солонгос, Японууд "биднийг голлоо” хэмээн гомдоллож байсныг санаж байна.

Мэдээж тэгээд асуудал энэ хэмжээнд хүрэх хүртэл олон үйл явдал болсон.Дэд бүтэц төмөр замаа шийдээгүй тохиолдолд Тавантолгойг бүхлээр нь хөдөлгөх тухай яриа утгагүй. Тэр ч утгаараа өргөн нарийн царигийн асуудлаа шийдвэрлэх гэж нэлээд юм болов. М.Энхсайхан Тавантолгой-Гашуун сухайтын чиглэлд тавих төмөр замыг нарийн царигтай тавих нь эдийн засгийналдагдалгүй хувилбар гэжэхлээд зоргоороо шийдвэрлэсэн. Чингис бондын мөнгөнөөс тийш нь зарцуулах ёстой гэж үзсэн. Тэгээд удалгүй"Монголын төмөр зам” төслийг удирдах эрхээсээ татгалзахад хүрч байв. Гэхдээ тэр үед хоёр хөршийн тэргүүнүүдийн хэдхэн өдрийн зайтай айлчлал болоогүй, улстөрийн нөхцөл байдалөөр байв.

Тэгэхдээ цаагуураа бол улстөрчид шийдвэрүүдээ хэрхэн гаргахаа тохирсон байдгийг илтгэх жишээ олон л доо. Юу гэхээр"Шинхуа”болоод дотоодын "Эрдэнэс-Тавантолгой” ХК, Энержи ресурс ХХК, "Тавантолгой” ХК хамтраннарийн цариг бүхий төмөр зам барих "Гашуун сухайтын төмөр зам” ХХК-ийг байгуулсан. Тэрхүү төмөр замын уртын хэмжээ нь 18 км буюу богино ч гэлээ, жилдээ 27 сая орчим тонн нүүрсийг өмнөд хөрш рүү тээвэрлэх хүчин чадалтай байна гэсэн. Тэр нь манай улсын нүүрсний жилийн экспортыг дангаараа шийдчих хүчин чадалтай зам босохоор л харагдаад байв. Тиймээс ч нарийн цариг дагасан шүүмж дахиад идэвхжсэн билээ. Юу гэхээр, нэг л газар зөвшөөрөл өгөөд нарийн царигтай зам бариад эхэлчих юм бол ар араасаа олон нарийн төмөр зам Монголд маш богино хугацаанд ороод ирнэ. Үүнийг стратеги төлөвлөгөөтэйгөө уялдуулах бараг боломжгүй болно. Хятадын нарийн төмөр замыг оруулаад ирвэл монголынбаялгийг хятадууд ёстой л нэгугжихшигболно.

Юуны өмнө олон мянган хятад наймаачид орж гарна, байнга оршин суунагэсэн үг. Төмөр зам, тэр тусмаа нарийн царигтай бол Монголын баялгийн урсан гарах хэмжээ, далайц хэд дахин нэмэгдэх болно. Товчхоноор монголчуудын өөрсдийн гараар байгаль, эдийн засаг, түүх соёлындурсгалыг нь сүйтгэх болно гэх байр сууриуд байсан.

Ерөнхийлөгч дараа нь албан ёсны байр сууриа илэрхийлсэн. Тэрбээр"...Төмөр замын хувьд Монгол Улс өөрийн гэсэн бодлого, эрх ашигтай гэдгийг та мэдэж байгаа. Тавантолгойгоос урагшаа барих төмөр замын хөдлөх бүрэлдэхүүн, зүтгүүр, өртөөнүүдэд ажиллах инженер ажилчид гээд бүгд Монголынх байна. Ачааг хилээр гаргасны дараа хөрш орны зүтгүүр хүлээн аваад цааш явна. Ачааг хилийн наана асгаад дахин ачина гэж байхгүй. Цагаанхад гэдэг газар нүүрс асгаж, ачиж байгаа шиг гамшиг болгохгүй. Нэвтрүүлэг хийж юм уу тусдаа ярихгүй л байгаа болохоос энэ бол манай бодлого, эрх ашиг шүү дээ. Энэ асуудлыг бид хөрштэйгөө ярилцаж байгаа. Харин энэ асуудлыг "хэрүүлийн алим” болгож, ажлаа унагаамааргүй байна. Хөрш орнуудад нүүрс мэтийн ачааг тухайн орны царигаар гаргах нь зөв гэж үзэж байгаа. ОХУ руу өргөн царигаар, урд хөрш рүү өөрийнх нь царигаар, дугуй солих шаардлагагүй яваг. Ачсан нүүрсийг нь асгаж, дахин тээвэрлэхгүй яваг. Х.Баттулга гишүүн өөрөө сайн мэдэж байгаа. Төмөр замын бодлогын талаар маргалдаад байх хэрэггүй, бидний хэдийнэ шийдсэн асуудал шүү дээ. "Шинээр байгуулах төмөр зам нь одоогийн төмөр замтай шууд холбогдох буюу огтлолцох тохиолдолд түүний царигийн өргөн нь 1520 мм байна” гээд тогтсон. Одоогийн энэ Алтанбулагаас Замын Үүд рүү чиглэсэн төмөр замтай огтлолцохоор бол энэ өргөн царигаар байна шүү"гэсэн юм.

Манайхныг ийн ярьж байх зуур Москвагаас бас нэгэн мэдээ ирсэн нь, РЖД компани Тавантолгойн төмөр замын төсөлд гол үүрэг гүйцэтгэх сонирхолтой байгаагаа давхцуулан мэдэгдсэн явдал юм. Энэ бол тэдэнд эргэж ирэх шалтгаан байдгийг илтгэх нэгэн жишээ.

Нэг цэгт уулзах сонирхол

Дэлхийн банкны зүгээс бас манай төмөр замын бүтээн байгуулалтуудад оролцох сонирхлоо илэрхийлсэн билээ. Уг нь тэд өмнө нь ОХУ одоогийн нөхцөл байдлаа өөрчилж, төмөр замын багтаамжаа нэмэгдүүлэн, тарифандаа зохицуулалт хийн, боомт зогсоолуудаа ашиглуулах тал дээр Монголын Засгийн газартай хэлэлцээр хийх шаардлагатай гэж байсан бол өөрсдөө ийн сонирхлоо өөрчилсөн байдаг юм. Концессын гэрээгээр явагдах төмөр замын төслүүдэд оролцох боломжтой гэчихсэн нь яг одоо яригдаад байгаа төмөр замтай холбоотой юм л даа. Бас нөгөө "Пибоди” төмөр замд санаатай байгаагаа нуугаагүй.

Тэгвэл Оросууд энэ зуур юу хийж ирэв гэдгийг харъя.Хойд хөрш Тувагийн Элегестийн ордыг эргэлтэд оруулах хүрээнд Элегест-Кызыл-Курагино чиглэлийн 410 км төмөр замыг барих компаниар "СГК-трансстройЯмал”-ыг шалгаруулсан. Гол нь тус чиглэлийн төмөр замыг манай улсын газар нутгаар дайруулан өмнөд хөрштэй холбох бодлогыгКремлийн эрх баригчид барьж байгаа талаар Оросын хэвлэлд гарсан юм. Энэ нь Оросууд манай гол гарц зах зээл рүү нүүрсээ хүргэхдээ манай газар нутгийг ашиглах гэж байгаа нь, эдийн засгийн аюулгүй байдал талаасаа асуудал дагуулах уу гэдэг асуултыг тавихад бас хүргэсэн.

Ер нь Оросуудын хувьдТавантолгой болоод төмөр замын төслийн хурдыг сааруулах сонирхлыг тээж ирсэн л байдаг. Ямартаа л Кемерова мужаас Владивосток хүртэлх бүх л нүүрсний уурхай, цахилгаан станцуудын хяналтын багцыг эзэмшдэг СУЭК корпораци нь Улан- Үдэд барьсан нүүрс угаах үйлдвэр болоодВладивостокийн Мухта хойгт барьсан шилжүүлэн ачих байгууламжиндаа оруулсан хөрөнгө оруулалтаа нөхөхийн тулд хятадын зах зээлийн үнийг буулгахгүй байх шаардлагын улмаас Тавантолгойтой холбоотой асуудлуудыг гацаах ажиллагааг В.Путин өөрөө удирдан явуулсан гэж харахад хүргэх билээ. Энэ нь Оросууд Тавантолгойн төмөр замын төсөлд орж ирэх гээд байгаагийн учиг нь өмнөдийн зах зээлийг алдахгүй гэсэн үндэслэлтэй бас холбоотой л харагддаг.

Тэгвэл төмөр замтай холбоотой манайхны байр эндээ бас талцсан хэвээр л байгаа. М.Энхсайхан болохоор төслийн компани "Энержи ресурс” төмөр замаа эзэмшиж явна. Төслийн компанийн 51 хувь нь манай үндэсний компанийн хяналт дор байна гээд байгаа бол З.Энхболд "төмөр замыг богино хугацаагаар ч хамаагүй аль нэгэн нүүрсний компанид эзэмшүүлж болохгүй" гэж дуугарсны цаана В.Путин мишээгээд сууж байж болох л юм.

Н.Умард

 

www.bataar.mn