-Тавантолгойн нүүрсний орд гэдэг ойлголтыг эдийн засгийн хөгжил дунд авчирсан хүмүүсийн нэг бол Та. Өчнөөн жилийн турш яригдаж, өнөөдөр мега төсөл хэмээн нэрлэгдэж эдийн засгийн эргэлтэд оруулах тухай яригдаж байна. Та өөрийн үзэл бодпоо хуваалцана уу?

-Таван толгойн ордыг ашиглаж эхлээд одоо дөчин таван жил болж байгаа юм. Анх үхэр тэрэг, тэмээгээр, шуудайгаар нүүрсээ зөөдөг байсан. 1966 онд улсын үйлдвэр болгож байсан. Тэгээд анх 1972 онд Таван толгойн ордыг коксжих нүүрсний орд байна, энийг одоо эдийн засгийн эргэлтэд оруулъя, ашиглая гэсэн асуудлыг гаргаж ирснээс хойш Социалист орнуудын эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлд танилцуулж 1988 он хүртэл энэ тухай ярьсан. Тэгээд хэдэн жилийн дараа ерөөсөө энэ ордод хайгуул хийж, тодорхой хэсэгт нь нөөцийг тодорхойлж байж нүүрсний байнгын комисст ярихгүй бол зүгээр манайд Таван толгой гэж нэг орд байдаг юм, тэрийг ашиглая гэж ярихаар ЗХУ бол нэг их сайн дэмждэггүй байсан. Тухайн үед чинь нүүрсний ч бай, нефтийн ч бай хатуу ашигт малтмалын бүх л хайгуулаа Зөвлөлтийн хөрөнгөөр хийж байсан шүү дээ. Гэтэл тэд "Өнөөдөртөө нэг их чухал биш юманд мөнгө зарж яах юм” гээд хайгуул хийх мөнгө гаргадаггүй байсан. Ингээд л нэг талаас ордтой гэж яриад л, нөгөө талаас тэр ордынхоо талаар хүнд хэлэх тодорхой судалгааны юм байхгүй хэдэн жил болсны дараагаар Пэлжээ сайд, түүний орлогч Хурц хоёр нилээн хөөцөлдөж байж, нөгөө талаас манай геологичид нарийн ухаан зарж байж хайгуул хийх мөнгө олоод Таван толгойн зарим хэсэгт нь нарийвчилсанхайгуул, зарим хэсэгт нь ерөнхий хайгуулын ажил хийсэн. За тэгээд нэг хүнд хэлэх юмтай болж нэг нөөцтэй чанартай болж, нүүрснийх нь чанар, технологийн судалгааг Зөвлөлтийн институт, Чехийн институтад хийдэг байлаа.

Ингээд Таван толгойн нүүрсний орд газрыг ашиглах техник эдийн засгийн үндэслэл гээчийг ЗХУ-ын Ленинград хотын Гипрошахт институтад хийлгэсэн түүхтэй. Дараа нь 1991 онд техник эдийн засгийн үндэслэлийг хийлгэсэн.

За ингээд ерөнхийдөө одоо энэ ардчилалтайгаа залгаж эхлээд хайгуулын лицензийг ававаа. Австралийн ВНР гэж компанид лицензи нь нэг хэсэг байсан юм. Тэднийд жил хэртэй болоод тэр үед чинь засмал зам ч байхгүй, төмөр зам ч байхгүй, цахилгаан ч байхгүй тэгээд энэ дэд бүтэц муутай газар их мөнгө, цаг хугацаа хэрэгтэй болох нь, үр ашиг нь ч тодорхойгүй гээд нөгөө хайгуулынхаа лицензийг улсад эргүүлээд өгсөн. Тэгээд нэг хэсэг эзэнгуй байж байгаад Майн инфо гэж монгол компани өнөө лицензийг нь 1999 онд авсан.

Тэр үед техник эдийн засгийн үндэслэл нь нөгөө социалист эдийн засгийн зарчмаар хийгдсэн эд байгаад байдаг. Өрнөдийн том банкууд Оросын нэг институтын хийсэн техник эдийн засгийн үндэслэлээр зээл өгнө гэж гонж байлгуй яахав. Тэгээд ер нь ганц компани энийг барахгүй нь гээд Монголчууд чинь бас аминдаа арваад компани нийлээд Монгол компаниудын консорциум нэгдэл байгуулж, боломжийнхоо хөрөнгүүдийг нийлүүлээд, Энержи Ресурс гэж компани байгуулсан. 

За ингээд л одоо гаднаас хөрөнгө босгох барих гээд аюулын үйл ажиллагаа явуулж байтал төр нөгөө хайгуулынхаа лицөнзээ буцааж авна гээд пижигнэчихсэн. Ингээд л баахан яриа хөөрөө, хэлэлцээ энэ тэр болов доо. Тэр консорциумынхан юу гэж байсан бэ гэхээр ерөөсөө нийлээд хөрөнгө босгоод, дэлхийн чадалтай зах зээл, чадалтай компаниудыг оруулж ирээд хамтын хэлбэртэй аж ахуйн нэгж байгуулаад, тэгээд Таван толгойгоо эзэмшьө гэсэн л Монголчууд байсан. Хамтрах пүүс компани эрж явтал төр орд газраа эзэмших асуудлаа өөрөө шийдьө гээд тэр бүх ажил зогссон. 2008 онд Энержи Рөсурст 4 хувийг нь өгье гэсэн шийдвэр гаргасан. Таван толгойн орд газар чинь зүүн хойд талдаа Ухаа худаг гээд тийм тасархай хэсэгтэй, Бор толгой гэж зүүн урд руугаа бас нэг хэсэгтэй, дорнод хэсэг гэж бас бий, тэгээд төв хэсэг нь Цанхийн баруун, зүүн гээд ингээд ер нь 4-5 хэсэгтэй. Төр бол өөрийнхөө авч үлдсэн 96 хувьд тодорхой ажил явуулж чадаагүй. Харин Энержи Ресурсийнхэн Ухаа худагийн тэр хэсэгтээ үйлдвэрээ, ил уурхайгаа, баяжуулах фабрикаа, цахилгаан станцаа байгуулж, усны асуудлыг шийдээд, эргэлтийн устай болсон. Нийгмийн дэд бүтэц гээд л уурхайчдынхаа амьдрах орчныг тохижуулаад л, тав зургаан давхар байшингууд дөрөв таваар нь бариад л, айхтар том хүүхдийн цэцэрлэг ясли бариад л ерөөсөө тэр Цогтцэцийн, тэр Таван толгойн, Ухаа худагийн орчин үнэхээр одоо үйлдвэрлэл нийгмийн цогцолбор болоод ирсэн юм.Гэхдээ энэ чинь бас л гадны хөрөнгө оруулапт, зээл зэргийг зохих хэмжээгээр авч байж босгосон байж таараа. Ер нь гадны хөрөнгө оруулалт, зээлгүйгээр манайд битгий хэл нэлээн өндөр хөгжилтэй орнууд ч ийм том ордыг нэг компани босгоод ирнэ гэж ерөөсөө байхгүй л дээ. Тийм учраас энэ Энержи Ресурсынхан гаднаас нэлээн хөрөнгө босгож, Хонгконгийн бирж дээр хувьцаа хүртэл гаргаад бүс нутгийн төдийгүй дэлхийн анхааралд өртөөд, ажил төрөл нь сайн яваад байгаа учиртай юм.

Хэрэв бид 2006 онд Энержи Ресурст тэр хайгуулынхаа лицензийг хэвээр нь эзэмшүүлээд явсан бол өдийд Таван толгой өгдөг үр өгөөжөө өгөөд эхэлчихсэн, бүх юм жигдэрчихсэн байх байсан юм.Бид бүхэл бүтэн 7-8 жилийн хугацаа алдчихаад тэгээд яг 2006, 2007 онд ярьж байсан тэр шийдэл рүүгээ одоо буцаж орох гээд. Тэр үед чинь бас л мөнгөтэй, дэлхийн нэр хүндтэй том компаниудтай Хятад, Амөрик нь хамаагуй туншлэх л байсан байхгуй юу. снзэс биш Монгол өерөө дангаараа коксжих урс үйлдвэрлэдэг болжээ гэвэл "Монгол хаана байдаг юм, ямар улс байдаг юм?” гэж сураглаж байдаг улс чинь Монгол коксжих нүүрс зарна вэл дэлхий мэдэхгүй шүү дээ, дэлхийн зах зээл мэдэхгүй. Одоо ч ялгаагүй энэ Тавантолгойд зах зээл мэддэг компани хэрэгтэй байна. өөрийнхөө технологитой, өөрийнхөө мөнгөтэй, өөрийнхөө менежменттэй орж ирээд өрсөлдөх чадвартай том компани, тэдний нэр сүр, мөнгө бүх юм хэрэгтэй байна. Харин ажиллах, олборлох, баяжуулахыг нь бид нар гадныхантай гадныхангүй хийж чадна. Одоо ч гэсэн Энөржи Ресурсынханд гадныхан гээд байх юм байхгүй уү дээ, өөрсдөө хийгээд л явж байгаа.

-Өнөөдөр бид нэг тийм торгон агшин дээр ирчихсэн байна. Магадгүй бид дахиад хэдэн жилийн дараа "хэрэв бид нар тэгээгүйсэн бол" гээд ярихгүйн тулд олон үзэл бодол зөрөлдөж байгаа энэ мөчид яг чухам юуг нь зөв болгож авч явах ёстой вэ?
-Энд маргаад байх юм байхгүй, одоо эргэж буцдаг зам байхгүй. Их хурал чинь шийдвэрээ гаргаад алх дөшөө цохичихсон шүү дээ. Одоо Засгийн газар энийг хэрэгжүүлэх л хэрэгтэй. Засгийн газар аливаа ийм том төслийг, эдийн засгийн ийм шийдвэрлэх ач холбогдолтой асуудлыг шийдэхдээ оролцооны хүрээ асар өргөн байх ёстой.Тиймээс Засгийн газар чинь ард түмнээсээ хоёр асуулт асуусан биз дээ? Эхнийх нь энэ хүндрэлээс гарахын тулд мөга төслүүдээ ажил болгоё, нөгөө нь өрөөсөө энийгээ болиод бүсээ чангалаад, тэгэад хэмнэе гэж. Тэр хоёр дахь нь бол явахгүй шүү дээ, яаж ч чангалаад энэ улсын эдийн засгийг өнөөдөр өөд нь татаад ирэх тийм хэмнэлт, тийм хөрөнгө гарахгуй.Тэгэхээр тэр хоёр дахь нь бараг л амиа хорлох гэдэг рүү их дөхүү юм шиг байгаа юм. Харин эхлээд хүний мөнгөөр, дараа нь өөрийнхөө мөнгөөр, ирэх бол ерөөсөө гарцаагүй ганц зам байхгүй юу. Тэгэхээр одоо Их Хурал шийдээд, Засгийн газар ард түмнийхээ санал бодпыг аваад, тэгээд одоо өөр юу хэрэгтэй юм?

-Өнеөдрийн энэ цаг үед тань шиг бодож байгаа, танаас өөрөөр бодож байгаа хүмүүсээс гадна "Ерөөсөө нүүрсний нөөцийг ашиглах үйл явц дэлхийн хэмжээнд удаашраад байна.Нүүрсний үнэ ингээ уначихсан байхад заавал бид нар одоо яар гээд яах вэ” гэсэн хэсэг бас байх шиг байна. Та энэ талаар өөрийнхөө бодлыг хэлээч?
-Үнийн өсөлт бууралт, энэ бүтээгдэхүүний хэрэглээний өсөлт бууралт хоөр бол еренхийдөе мөчлөгөөр явагддаг. Одоо бол унаж байна. Тэгэхээр энэ чинь эргээд өсч таарна. Өсөөд эхлэхэд нь нэгдүгээрт бэлэн байя аа, тэр хугацаанд юмаа хийж, барьж байгуулж авъя. Хүн энэ эрсдэлээс айхгүй хөрөнгөө оруулъя гээд байхад нь үгүй ээ чи болоогүй, үнэ өссөний дараа мөнгөө оруул гэх үү? Тэгээд энэ үеийг бид нар яах юм? Ашиглахгүй юм уу? Энэ чинь уг нь нөгөө хүний хэлэх үг байхгүй юу. Бид одоо энэ уналттай үед хөрөнгө оруулахгүй. Сүүлд, харж байж, өсөхөөр нь оруулъя гэж хэлэх ёстой байнаа даа уг нь. Яг үнэндээ манайхан энэ үнэ унагадгийг чинь өөрсдөө хийдэг юм. Мэдэх үү? Энэ зах зээлд чинь Монгол нүүрс хоорондоо өрсөлдөөд байна шүү дээ. Авдаг нь Хятад, өгдөг нь, зардаг нь манай 4-5 компани. Тэгээд Энержи Ресурсынхаа үнийг Эрдэнэс Тавантолгой нь унагадаг ч юм уу нэг тийм сонин үзэгдэл харагдаад байдаг. Наадах нь угаагаад зарж байдаг, цаадах нь түүхийгээр нь зарж байдаг. Үгүй чи наад түүхий нүүрсээ цааш нь аваачаад угаагаад, нэг чанарын түвшинд хүргээд, нэг үнээр заръя гэхээр дуугардаггүй, хөдөлдөгтүй. Монголын Таван толгойн нүүрс гурван газраас ухсан гурван өөр үнэтэйгээр Хятадын зах зээлд өрсөлдөөд байгаа юм. Бид нар Өвөрмонгол ч юмуу Хятадын жижиг наймаачдад хямд өгөөд, өнөөдүүл тэрнийг нь жаахан шигшиж, угаагаад цаашаа зарахаараа таван цаас нэмдэг. Яг одоо бол ийм сонин тогтолцоонд гацчихаад байгаа юм. Нүүрсний үнэ унаж байгаа одоо үед бид энэ консорциумаа байгуулж аваад, Шинхуа оролцоод ирэхээр нүүрсний үнэ эргээд өсөөд ирэхэд манай нүүрс дэлхийн зах зээлийн тэр өндөр түвшний ,-Үнээр л зарагдах юм шүү дээ. Тэгэхээр нүүрсний” хэрэглээ байхгүй болоод, ерөөсөө шал дэмий үнс л болоод үлдэнэ гэж яриад байгаа хүмүүс бас л жаахан хэтрүүлэгтэй, хэтэрхий тийм пөссимист зүйл яриад байгаа. Нүүрсний ирээдүй байна, Монгол нүүрсээр баялаг. Тэрүүгээрээ Монголын ард түмэн биднийг, бидний үр ач хойч үөийг олон жил, олон үе тэжээнэ гэдгийг л хэлэх байна.

С.ОТГОНТУЯА /ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН/