Нефть шахагдах уу?

Зөвлөлт Холбоот улс 1987 онд олборлосон нефтийнхээ 18 хувийг экспортлож байв. Зөвлөлт холбоот улс хамгийн бага нефть олборлосон жилүүддээ ч нефть, байгалийн хийнийхээ  22–23 хувийг экспортолж байсан юм. Харин өнөөдөр нефтийнхээ 60 орчим хувийг экспортолж байна. "Нефть нь дуусахаас өмнө Орос орон "ердийн” зах зээлтэй болж чадах уу?” гэсэн сэдвээр эдийн засагч, Аж үйлдвэр­жилтийн дараах нийгэмлэгийн судал­гааны төвийн захирал Владислав Иноземцевын ярьсан зүйл их сонирхолтой бөгөөд тэрээр "манай зуунд нефть үгүй болохгүй, гэхдээ өөр гарц хайх хэрэгтэй” гэв.

Түүхий эдийн дутагдлаас Орос гарч чадах уу, үгүй юу гэдгийн тухайд дөрвөн чухал агшинг тэрээр нэрлэжээ.

Нэг дэхь агшин: Оросын өнөөгийн эдийн засгийн систем нь байнга өсч байгаа ч нөхцөл бололцоо нь улам хумигдаж байна.

Калашниковын автоматтай холбоотой жишээг би татах дуртай. Оросын арми хэрэг­лээ­ний чанараар огтхон ч ялгаагүй автоматыг 2000-аад оныхоос 13,5 дахин  илүү үнээр 2014 онд худалдан авсан байдаг.

Ийм л маягаар ихэнх хөгжил явж ирсэн. Нефтийн хараалаас салахын тулд байнгын өсч буй зарлагаас нь эдийн засгийг салгах, үрэгдлийг буулгахаар зохион байгуулах хэрэг­тэй юм. Энийг бид хийж чаддаггүй. Наад зах нь Оросын нэн шинэ түүхэнд үүнийг хийчихсэн ганц ч жишээ алга.

"Газпром”-ыг "Шелл”-тэй харьцуулаад үз. Энэ хоёр компани адил хэмжээний орлоготой ч "Газпромд” арав дахин олон хүн ажиллаж байна. Ийм байхад ямар нэгэн үр дүнгийн талаар ярьж болно гэж үү?

Хоёр дахь агшин: Байгалийн нөөц баялаг буюу нефть, хий нь манай эдийн засгийн үндсэн салбар юм. Эдийн засгийн гол үндэс болсон салбарын доройтол нь зөвхөн засгийн газар, улс төрийн элитийн шийдэх асуудал биш учраас тогтворгүй байдлыг үүсгэхүйц нийгмийн асуудал болж байна.

Ул орноо хэцүү байдалд оруулсан 1990-ээд оны түүхэн дурсамж шинээрээ байна. Энэ утгаараа, үндэсний аварга компа­ниу­дыг өсгөн торинуулах загвараас зайлах нь эдийн засгийн зохицуулалтыг хийх төрийн институтууд, улсын боломжийг  бодитоор сүйрүүл­сэн гэх төсөөллийг гаргаж ирнэ. Тийм учраас ч эдийн засгийг нефтиэс өөр өрсөл­дөөн­тэй салбаруудад чиглүүлэх нь ихээ­хэн ээдрээтэй. Түүгээр  ч барахгүй Орост өрсөл­дөөний нөхцөл байнга муудаж байна. Ямар ч шинэчлэл, шинэ төслүүд бусад өрсөл­дөхүйц салбарыг сайжруулж чадахгүй байгаа юм.

Гурав дахь агшин: Биднийг түүхий эдийн хамаарлаас салгах ямар ч хөгжил нь хөөн гүйцэх хөгжил юм. Зүүн Өмнөд Ази, Латин Америкийн ямар ч шинэчлэлийг аваад үзэхэд ил тод байдал, гадаадын өрсөлдөгч нарыг оруулсан, гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг тат­санд оршиж байна. Эцсийн дүнд ямар ч шинэчлэл нь тэргүүн технологийг нэвтрүүлэх явдал. Нэг үгээр бол шинэчлэгдэж байгаа оронд асуудлын гол нь лидерт биш гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх хэрэг юм.

Орчин үеийн Оросын дэглэмийн бүхий л үзэл баримтлал нь "Орос сөхөрч байгаад бослоо”, "Орос бол дэлхийн лидер” гэдэгт байна. Тэгэхлээр шинэчлэлийн талаар ярина гэж байх уу?

Дөрөв дэх агшин: Өнөөдөр нефть, хий бол эдийн засгийн хамгийн өндөр ашигтай салбар гэдэг нь бодит зүйл. Энэ утгаараа эдийн засгийн ашигтай тогтсон салбараа орхин технологийн шинэчлэл, шинжлэх ухааны дэвшил гэх мэтийн салбаруудын ээдрээтэй төслүүдэд хөрөнгө  хаяхаа болихыг шаардах нь зөв логиктой байж болох юм.

Миний бодлоор, Орос өнөөгийн нөхцлөөс гарах бараг боломжгүй. Тогтсон нөхцөл бай­далд юу хийж болохоо л бодох хэрэгтэй болж байна.

Эдийн засагтаа түүхийн эдийн өндөр хувь­тай ч нэлээдгүй сайн хөгжиж байгаа орны жишээг татна гэвэл Монголд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Энэ орон сүүлийн арван жилд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хамгийн өндөр өсөлтэй орнуудын нэг байсан бөгөөд нэгэн үед 20 хувийн өсөлтийг ч хийж байлаа.

Төрөл бүрийн байгалийн баялгийг өргөнөөр боловсруулан ашигладаг. Үндэсний аварга компаниудаа бөөцийлдөггүй энэ улс орд газруудаа ашиглахад гадаадын компаниудын хөрөнгө оруулалтанд голчлон анхаардаг.

Тэнд оросууд гэж бараг байхгүй, хятадууд ч байхгүй, америкчууд ч байхгүй. Тэнд канадууд, брита­­ничууд, австричууд байгаа бөгөөд нэг та­лаа­­­саа "хүчтэнүүдийг” оруулдаггүй гэсэн үг юм.
Тэдний бодлого нь  манай эдийн засгийг урагшлуулж, манай байгалийн нөөцийг ашиг­­лах дунд орнуудын өндөр технолгийн компаниуд хэрэгтэй гэдэгт тулгууласан. Тэр нь геополитикийн том тоглогчдын хамааралд нэн ялангуяа хүчирхэг хөрш орнуудын нөлөө­нөөс зайлах гэсэн элемент юм. Үүнийг би зөв гэж бодож байна. Олборлолтын хэмжээ нь гайхал­тай, зарим жилүүдэд 30 хувьд хүрч байна.

Олборлолтын тухайд гэвэл бид байгалийн баялаг, боломжийнхоо талаар ярихдаа маш чухал нэгэн зүйлийг мартаад байна. Өнөөдөр бид Зөвлөлтийн үеийнхээс илүү нефть, хий олборлохгүй байна. Гэтэл энэ цагаар Катар ерэн оныхоосоо ойролцоогоор 26 дахин их хийг олборлож байгаа. Казахстан ерэн оныхоосоо 3,5 дахин их нефть олборлож байна. Оросын олборлолт ерэн оныхоо хэмжээнд л байгаа. Хэрэв бид баялагийн орон гэдгээрээ шалгаран үлдэнэ гэвэл ядаж өмнөх хэмжээгээ сэргээх нь чухал. Сүүлийн 15 жилийн дотор бид дэлхийн зах зээл дээр өөрсдийн арваад хувиа алдаад байна. Энэ нь том аюул юм. Нэг үгээр, бид зах зээлээс шахагдаж байна.

Өнөөдрийн хувьд асуудал нь нефтийн хараалаас салахдаа биш харин ямар нэгэн арга чаргаар олборлолтынхоо хэмжээг нэмэгдүүлж, зах зээл дэх өөрийн хувийг хадгалан үлдэх ёстойд оршино. Өнөөдөр бид нефтиэс салахгүй, үүний тулд бид энэ салбартаа хангалтай сайн байх ёстой. Гэтэл асуудал тэгж тавигдахгүй байна...

Нефтийн дараа юу болох вэ гэдгийг өргө­нөөр сэтгэх гэвэл Английн аж үйлдвэр, орчин цагийн аж үйлдвэрийн нийгмийг бий болго­сон нүүрс болон Их Британийг санах хэрэг­тэй. Салбарын мэргэжилтэн биш хэн нэгэн өнөө­дөр нүүрсний үнийн талаар бодож байна уу? Энэ эргэлзээтэй. Өнөөдөр дэлхийн эрчим хүчний талаас илүүг нүүрс хангаж байгаа. Нефтиэс илүү шаардлагатай байгаа нүүрсний үнийг хэн ч сонирхдоггүй. Ийм нэгэн хувь заяа нефтийг хүлээж буй. Шинэ эх сурвалж, нөөц гарч ирээд нефть геополитикийн нөлөөгөө алдах юм. Яг л нүүрс шиг.

Үйлдвэрлэлийн шинэ төрөл нь өмнөхөө зайлуулдаггүй, зүгээр л эдийн засгийн цогцол­борыг нэмэгдүүлж байдаг юм. Одоо оршин тогт­нож байгаа хуучны эдийн засгийн нэг давхрага болоод л нефть шахагдана. Харин ийм тохиолдолд бид ч саудчууд ч түүн дээр тулгуурласан улс төрийн төлөвлөгөөг хийж болохгүй. Харин бид дунд төвшний эдийн засгийг цаашид хөгжүүлэх ёстой.

Энэ салбарт асар их технологийн амжилт агуулагдсан. Байгалийн баялгийг ашиглах хэм хэмжээ, журам горимыг тогтоосон дэлхийн тэргүүлэгч болох боломж бий.

Нефть олборлолт нь хамгийн их хөрөнгийн багтаамжтай салбар бөгөөд технологид оруу­лах хөрөнгө оруулалт асар их. Энэ сал­барын технологийн хөгжилд бид өөрсдийн байр суу­рийг олох ёстой. Тэр нь бидний өмнөө тавих, биелэж болох бодит зорилт юм.

Зохиогч нь Аж үйлдвэржилтийн дараах нийгэм­лэгийн судалгааны төвийн захирал юм.