Эдгээрээс хамгийн чухал нь хувьцаа эзэмшигчдийн хувьцааг ямар ч үнэгүй болгосон явдал юм.

Анх 2009 онд Сү.Батболдын Засгийн газрын үед иргэн бүрт 1072 ширхэг хувьцаа тараасан. 6 тэрбум тонн нүүрсний нөөцтэй Тавантолгойн ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий 15.0 тэрбум ширхэг хувьцаатай "Эрдэнэс тавантолгой” ХК-ийг байгуулж, нийт гаргасан хувьцааны 20 хүртэлх хувийг Монгол Улсын нийт иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх, 10 хүртэл хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр худалдах, 30 хүртэл хувийг гадаад, дотоодын хөрөнгийн бирж дээр зах зээлийн үнээр худалдан борлуулж хөрөнгө татаж бүтээн байгуулалт хийх шийдвэр гаргасан.

УИХ-ын дээрх тогтоолыг үндэслэн Монгол улсын Засгийн газраас 2012 онд гаргасан 181 дугаар тогтоолд Монгол Улсын иргэн бүрт нэг бүрийг нь 933 төгрөгийн нэрлэсэн үнэ бүхий 1072 ширхэг хувьцааг үнэ төлбөргүй эзэмшүүлж, үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр нь худалдах, эдгээр хувьцааг хөрөнгийн зах зээл дээр арилжих хүртэл хугацаанд саналын эрхгүй байхаар зааж өгсөн юм.

Энэ бол цэвэр улс төрийн сонгуульд оролцсон намуудын амлалт байлаа. Тодруулбал Улс төрийн намууд байгалийн баялгаасаа иргэддээ хувь хүртээх амлалт өгч, 2008 оны парламентийн сонгуульд хүч үзсэн. Тухайн үед АН иргэн бүртээ 1 сая төгрөгийн "эрдэнийн хувь” тараахаа мэдэгдсэн бол, МАН 1.5 сая төгрөгийн "Эх орны хишиг”  олгохоо амласан. Харин сонгуулийн дараа хоёр нам хамтарч засаг барьсан учраас амлалтаа нэгтгэж, иргэн бүрт 1.5 сая төгрөгийн "Эх орны хишиг-эрдэнийн хувь” олгохоор болсон юм. Энэ дагуу ашигт малтмалаас олж буй орлогын тодорхой хувийг хүний хөгжил санд төвлөрүүлж, 2010 оноос эх орны хишиг олгож эхэлсэн байдаг. Эхний жил 120 мянган төгрөг олгосон бол, дараагийн жилээс сар бүр 21 мянган төгрөг өгсөн юм.  Өөрөөр хэлбэл, 2010-2012 оны зургаадугаар сар хүртэл иргэн бүрт 500 мянган төгрөг бэлнээр олгож, улстөрийн намууд сонгуулийн амлалтынхаа тодорхой хувийг биелүүлсэн.

Харин үлдэх сая төгрөгийг хувьцаа хэлбэрээр олгосон гэж ойлгож болно. Тухайлбал, Тавантолгойд үйл ажиллагаа явуулах "Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийг 2010 оны сүүлчээр 15 тэрбум ширхэг хувьцаатай байгуулж, үүний 10 хувийг иргэддээ үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх шийдвэр гаргасан юм. Үүний дараахан хувьцаагаа мөнгө болгох хүсэлтэй зарим иргэдийн хүсэлтийг хүлээн авч хувьцааг нь буцаан авсан ч нөхөх төлбөрийг өдий болтол барагдуулаагүй гэсэн мэдээлэл байгаа.

Тиймээс Тавантолгой гэх томоохон орд газрын эзэмшигч нь яалтчгүй монголчууд бид юм. Гэтэл М.Энхсайхан сайдаар ахлуулсан ажлын хэсгийнхэн иргэдийн саналыг огт авалгүйгээр далд уурхайн үйл ажиллагааг эхлүүлэх гэрээний төслийг бэлдсэн нь ихээхэн шүүмжлэлтэй тулгараад байна. "Эрдэнэс тавантолгой” ХК-ийн гаргасан нийт хувьцааны 17 хувийг Монгол Улсын 2.5 сая иргэн, 553 аж ахуйн нэгж эзэмшиж байгаа атал эдгээр хувьцаа эзэмшигчид саналын эрхгүй болсон.

УИХ-аас байгуулагдсан ажлын хэсэг хувьцаа эзэмшигч нараас санал асуулга авсан бөгөөд иргэдийн 51 хувь нь "Эрдэнэс тавантолгойг” төрийн мэдэлд үлдэх нь зүйтэй гэж үзжээ.

Одоо хэрэгжүүлэх гэж байгаа төслөөр иргэн бүр 40 жилийн дараа Тавантолгойн орд газраас хувьцаа эзэмшиж байгаагийнхаа төлөө 2500 төгрөг авах юм. Тиймээс УИХ-аас байгуулагдсан ажлын хэсэг болон эрдэмтэд Тавантолгойг зөв хөдөлгөж, хамгийн гол нь иргэдийн хувьцааг үнэд хүргэх ёстой.

Г.Бат

zaluu.com