Эрдэс баялгийн салбарт төрөөс баримтлах бодлого 2014 оны 1 дүгээр сарын 14-нд, Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хууль 2014 оны 7 дугаар сарын 1-нд УИХ-аар батлагдаж, Засгийн газрын 2014 оны 7 дугаар сарын 28-ны өдрийн 239 дүгээр тогтоолоор хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох талбайг солбицлоор тогтоон, Уул уурхайн сайдын 2014 оны 9 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 203 тоот тушаалын дагуу олон нийтэд зарласнаар геологи-уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулалтыг урт хугацаанд тогтвортойгоор татах, эрдэс баялгийн нөөцийг нэмэгдүүлэх, геологи хайгуулын салбарыг хөгжүүлэх, хайгуулын тусгай зөвшөөрөл дахин олгох хууль эрх зүйн орчин бүрдсэн билээ.
2015 оны 1 дүгээр сарын 26-ны өдрөөс "тусгай хэрэгцээний газар, ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хязгаарласан буюу хориглосон газар, нөөцөд авсан талбайтай ямар нэг байдлаар давхцаагүй, түүнчлэн хайгуулын тусгай зөвшөөрлөөр нэгэнт олгогдсон буюу түрүүлж ирүүлсэн өргөдөлд дурьдсан талбайтай давхцаагүй” төрөөс тогтоосон Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн баруун хагасын талбайд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох үйл ажиллагаа эхэлсэн боловч 4 сарын хугацаанд орон нутгийн засаг дарга нараас АМГ-т ирүүлсэн дэмжээгүй саналаас шалтгаалан ердөө 234 тусгай зөвшөөрөл олгогдсон нь нийт олгохоор зарласан 9 сая гектар талбайн ердөө 15.11% болж геологи-хайгуулын салбарынхан ажилтай болох, эрдэс баялгийн салбарт хөрөнгө оруулалт татахад гацаа үүссэн юм.
Үүссэн нөхцөл байдлын талаар Монголын үйлдвэрлэлийн геологчдийн холбоо, Монголын геологийн холбоо, Монголын геофизикчдийн холбоо, Монгол улсын өрөмдлөгийн холбоо уул уурхайн яаманд хандан албан бичгээр хүсэлт тавьсаны дагуу 2015 оны 5 дугаар сарын 29-нд засгийн газрын ордонд болсон аймгуудын засаг дарга нар, Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга нар болон бусад удирдах албан тушаалтнууд оролцсон видео хуралд МҮГХ-ны ерөнхийлөгч Ч.Энх-Амгалан геологийн салбарын мэргэжлийн холбоодыг төлөөлөн оролцов.
Уул уурхайн сайдын аймгуудын удирдлагуудад хийсэн илтгэлд мэргэжлийн холбоодоос доорх мэдээллийг оруулан аймгуудын удирдлагат сонордуулав. Үүнд:

1. Ашигт малтмалын тухай хуулийн 19.3-т заасны дагуу хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох боломжтой талбайд АМГ-аас аймгуудын засаг даргын санал авах мэдэгдэл илгээхэд өвөлжөө, хаваржаа, бэлчээр, худагтай давхацсан; ард түмний санал асуулгаар эсэргүүцсэн; сум ба аймгийн ИТХ-аар хэлэлцээд татгалзсан; орон нутгийн тусгай хэрэгцээнд нэмж авсан; урт нэртэй хуульд орсон; өвөг дээдсийн булш бунхан бүхий газарт хамаардаг; орон нутагт га-гийн төлбөр төлөөгүй; орон нутгийн хөгжлийн дансанд хөрөнгө хандивлаагүй зэрэг шалтгаанаар хуулийн үндэслэл, заалтгүй дэмжихгүй санал ирүүлж байгаа нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 63 дугаар зүйлийн 63.2-р заалт /"Засаг даргын захирамж нь хууль тогтоомж, Ерөнхийлөгчийн зарлиг, Засгийн газар, харьяалах дээд шатны байгууллагын шийдвэрт нийцсэн байх ...”/, Ашигт малтмалын тухай хуулийн 19.5-р заалт /Аймаг, нийслэлийн Засаг дарга зөвхөн хуульд заасан үндэслэлээр хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгохоос татгалзсан хариу өгч болно/ зэргийг илтээр зөрчсөн гэж үзэхээр байна.
2. 2015 оны 5 дугаар сарын 21-ний өдрийн УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн Төсвийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай, Хүний хөгжил сангийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг батлан ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн улсын төсөвт төвлөрч буй орлогын 30 хувь, ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөрийн орлогын 50 хувийг нийслэл, аймаг, сум, дүүргийн хөгжлийн санд тус тус нэмэн төвлөрүүлэхээр болсонд орон нутгийн удирдлага ба иргэд төдийгүй эрдэс баялгийн салбарынхан тусгай зөвшөөрлийн төлбөрийн орлогоос юуны түрүүнд орон нутаг шууд хувь хүртэх, геологи-хайгуул, судалгааны ажил эрчимжинэ хэмээн талархан хүлээн авч байна .
3. Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл бүр орд, тэр тусмаа уурхай болдоггүй, тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь их хэмжээний санхүүгийн болон цаг хугацааны эрсдэл үүрэн олон үе шатны геологийн судалгааг шинжлэх ухааны тодорхой арга аргачлалын дагуу хийсний үр дүнд эдийн засгийн эргэлтэнд орох боломжтой ордыг нээж илрүүлдэг.
4. Төрөөс эрдэс баялгийн салбарт баримтлах бодлогын 1.1-т "хувийн хэвшилд түшиглэсэн...”, 3.2.1.1-т "уул уурхайн үйлдвэрлэлийн тогтвортой өсөлтийг хангах зорилгоор геологи хайгуулын салбарыг түрүүлэн хөгжүүлэх бодлого баримтлах” зэрэг заалтуудын дагуу ба 2014 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдөр баталсан Ашигт малтмалын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр төрөөс тогтоосон талбайд ашигт малтмал эрэх, хайх тусгай зөвшөөрөл олгох заалтын дагуу 2015 оны 1-р сарын 26-ны өдрөөс гадаад, дотоодын, хамтарсан хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүд өргөдөл хүсэн дараах шууд зардлууд гаргасан. Үүнд:
   

•  956 аж ахуйн нэгж хайгуулын тусгай зөвшөөрөл авах хүсэлтээ АМГ-т гаргасанаас 773 аж ахуйн нэгж цахим системд нэвтрэх эрхийн VPN төхөөрөмжийг 280000₮ худалдан авч 216,440,000₮ төлсөн.

•  2-4 долоо хоногийн хугацаатай нэвтрэх эрхийг 427 аж ахуйн нэгж авч 728,000,000₮ төлсөн.

•  Аж ахуйн нэгжүүд 1686 өргөдлийн дугаар АМГ-аас аван 965 ширхэг өргөдлийн материал бэлдэн үйлчилгээний хөлсөнд 241,250,000₮ төлсөн.

• Аж ахуйн нэгжүүдийн нэг өргөдлийн материал бэлдэх бүх зардлыг хамгийн бага дундаж 2,000,000 төгрөгөөр тооцоход 1,930,000,000₮ зарцуулсан.

• АМГ-аас орон нутгийн засаг даргын дэмжсэн саналын дагуу олгосон 234 хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн үйлчилгээний хөлсөнд 702,000,000₮, 1,360,000 га талбайн эхний жилийн төлбөрт 197,200,000₮ төлсөн.

4 сарын хугацаанд аж ахуйн нэгжүүд хамгийн багаар тооцоход 4,880,000,000₮ зарцуулан улсын төсөвт 2,084,890,000₮ төлсөн дүнтэй байна.
Хайгуулын тусгай зөвшөөрөл хүссэн өргөдөлдөө орон нутгаас дэмжлэг аваагүй аж ахуйн нэгжүүд их хэмжээний хөрөнгөөр одоогоор хохироход хүрэн шүүхэд хандахаас аргагүй байдалд хүрээд байна.
Улсын болон орон нутгийн төсөвт орох байсан мөнгөн дүн, эрэл хайгуулын ажилд татах хөрөнгө, бий болох байсан ажлын байрны тоо, хайгуулын ажлын үр дүнд илрэх байсан ашигт малтмалын ордуудын эдийн засгийн үнэлгээ зэрэг алдагдсан боломжуудыг мөнгөөр үнэлэхийн аргагүй юм.
"Төрөөс эрдэс баялгийн салбарт баримтлах бодлого”-ыг орон нутагт хэрэгжүүлэн аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжин ажиллаж, орон нутгийн төсөвт хөрөнгө төвлөрүүлэх, ажлын байр, шинээр бий болгох, нутгийн иргэдийн орлого олох, орон нутгаа хөгжүүлэх, геологи-эрдэс баялгийн салбарын мэргэжилтнүүдийг эх орондоо эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллах боломжийг хаан боогдооулалгүй хуулийн хүрээнд ажиллана уу гэж аймгуудын засаг дарга нар болон орон нутгийн бусад удирдлагуудад сануулж байна.

МОНГОЛЫН ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ГЕОЛОГЧДИЙН ХОЛБОО
МОНГОЛЫН ГЕОЛОГИЙН ХОЛБОО
МОНГОЛЫН ГЕОФИЗИКЧДИЙН ХОЛБОО
МОНГОЛ УЛСЫН ӨРӨМДЛӨГИЙН ХОЛБОО