"Хан ресурс”  100 сая ам.доллараа дахин нэхэмжилжээ 

Канадын "Хан ресурс” компани  өнгөрсөн гуравдугаар сард  олон улсын арбитрийн шүүхээр ялалт байгуулж, манай улсаас 100 сая ам.долларын нөхөн олговрыг авахаар болсон.

Анх 2009 онд урт нэртэй хууль батлагдсантай холбогдуулан Монголын төрд тус компанийн Дорнод аймагт үйл ажиллагаа явуулж байсан ураны хайгуулын ордыг "төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн”  гэх нэрийн дор эзэмшлийнх нь 58 хувийг 22 хувиар бууруулж, эзэмшлийн лицензийг нь шилжүүлснээс үүдэн маргаан дэгдсээр арбитрын шүүхээр хоёр жил орчим дуншсаны дараа ийнхүү "Хан ресурс”-ийн талд асуудал шийдэгдсэн юм.

Тухайн үед хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр уг  мөнгөний хүү өдөртөө 6 мянга гаруй  ам.доллараар үржигдэн өснө гэдгийг онцлон мэдээлж байсан ч  засгийн газрын зүгээс "Хан ресурс” компанийн эсрэг арбитрын шийдвэрийг хүчингүй болгуулах, шаардлагатай бусад арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлнэ гэдгээ албан ёсоор мэдэгдсэнээр асуудал тэгсгээд замхарсан.

Яг үнэндээ замхарсан гэхээсээ илүүтэйгээр манай улсын зүгээс "Хан ресурс”-т луу унжина гэдгээ албан ёсоор мэдэгдэж, асуудлыг саармагжуулах түвшин лүү түлхсэн гэсэн үг.

Гэсэн ч  авах хүний гар алд дэлэм сунахын үлгэрээр  "Хан ресурс”  энэ сарын 12-ны өдөр олон улсын Арбитрын шүүхээр тогтоосон нөхөн төлбөрийн шаардлагыг баталгаажуулах хүсэлтээ  АНУ-ын  Колумб мужийн шүүхэд гаргаснаа албан ёсоор мэдэгдсэн байна.

Мэдэгдэлдээ "Нөхөн төлбөр хууль ёсны бөгөөд одоо төлөгдөх цаг нь болсон. Бид нөхөн төлбөрөө авах "нөхөрсөг” аргуудыг ашигласаар байх болно” хэмээн онцолж, хүүгийн тоолуур гүйсээр 4 сая ам.долларт хүрснийг мөн дуулгаад амжиж.

Ингэснээр манай улс  "Хан ресурс”-д  ойрын хугацаанд 104 сая орчим ам.долларыг төлөх шаардлага үүсэж буй юм.

Нэг хоногийн настай хэлэлцээр буюу "хачин” уулзалтууд

Гуравдугаар сард гарсан арбитрийн шүүхийн шийдвэр гарч,  Монгол улс  хүчингүй болгуулах алхам хийнэ гэдгээ дөрөвдүгээр сарын сүүлчээр мэдэгдсэн. Тодруулж хэлбэл, "Хан ресурс” компанийн захирал  Жим Доак  манай улсад  нас барж, гэр бүлийнхний мэдэгдэл болон  шүүхийн шинжилгээний анхан шатны хариугаар "Гадны шалтгаангүй” гэх хариу гараад байсан эгзэгтэй үед эл мэдэгдлээ хийсэн билээ.

Уг мэдэгдэлд дурдсанаар бол манайх асуудлыг эв эеэр шийдвэрлэхээр хичээн, холбогдох төлөөлөгчидтэй хэлэлцээр хийсэн боловч нэг талын  буюу "Хан ресурс” компанийн санаачлагаар өнөөх хэлэлцээр нь цуцлагдсан юм байх.

Хамгийн сонирхолтой нь хэлэлцээрийг өнгөрсөн сарын дөрөвдүгээр сарын 21-ний өдөр хийсэн мөртлөө маргааш нь буюу 22-нд цуцалж орхижээ. Тиймээс манай засгийн газрын эгдүү нь хөдөлж, хууль зүйн яамаараа мэдэгдэл  гаргуулсан нь тэр байлаа. 

Харин 23-ны өглөө юу боллоо, "Хан ресурс”  компанийн захирал  Жим Доак  "Blue skу” зочид буудлын өрөөнөөс нас барсан байдалтайгаар олдсон.  Хэн хүнд  түүний үхэл сэжиг төрүүлж, Монголын талыг эвгүйдүүлж мэдэхээр байсан  гэнэтийн нас баралтын шалтгааныг гэр бүлийнхэн нь "өвчний улмаас” хэмээн тайлбарласнаар, багахан санаа амраасан гэхэд болно.

Өөрөөр хэлбэл, гурав хоногийн дотор арбитрийн шүүхийн шийдвэрийг харьцангүй уян хатан байдлаар эргүүлэх нөлөө бүхий хэлэлцээр байгуулж, өнөөх нь цуцлагдаж, дараа нь , "Хан ресурс”  компанийн захирал  Жим Доак   өвчний улмаас нас барсан  үйл явдлууд өрнөжээ.

Мөн энэ үеэр  буюу дөрөвдүгээр сарын 27-ны өдөр "Хан ресурс”-ийн төлөөлөгчид Уул уурхайн сайд Р.Жигжидтэй уулзсан бөгөөд танайх гэрээгээ эрт дуусгасан тул нөхөн төлбөрөө хүчингүй болгох талаар бодох хэрэгтэй гэсэн байр суурь илэрхийлсэн байна. Эл мэдээллийг "Хан ресурс” компанийн гүйцэтгэх захирал саяхан гаргасан мэдэгдэлдээ дурджээ.

Эндээс харахад,  "Хан ресурс” арбитрийн шүүхийн шийдвэр гарсан даруйд нөхөн төлбөрөө авах хүсэлтийг албан ёсоор илэрхийлж эхэлсэн байхад манайхаас харин "өгөх боломжгүй” гэсэн байр суурин дээрээ нам гэдийж, эргэлзээтэй уулзалтууд зохион байгуулсаар цаг хожих маягаар өдийг хүргэсэн дүр зураг харагдана.

Гэсэн ч төлнө

Дубайд үзэглэгдсэн далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлыг урагшлуулах  асуудал олон улсын түвшинд манай улсын нэр хүндийг өргөж, зээлжих зэрэглэл өсөхийн зэрэгцээ ноён  ногооны үнэ суларч буй талаарх таатай мэдээлэл явж буй.

Түүгээр ч зогсохгүй олон улсад Монгол улсын нэр хүнд өсөж буйтай холбогдуулан өнгөрсөн жил урд хөршийн төрийн тэргүүн Си Зиньпиний айлчлалынхаа үеэр амласан  нэг тэрбум ам.долларын хөнгөлөлттэй зээлийн сувгийг ойрын хугацаанд нээх  талаар засгийн газрын түвшинд яригдаж буй талаар бор шувуу нисэж байгаа.

Гэтэл "Хан ресурс” компанийн гүйцэтгэх захирал "Нөхөн төлбөр хууль ёсны бөгөөд одоо төлөгдөх цаг нь болсон. Бид нөхөн төлбөрөө авах нөхөрсөг аргуудыг ашигласаар байх болно” хэмээн онцолсон нь  бидний арайхийж олж авсан багахан нэр хүндийг салхинд хийсгэсэнтэй адил үйлдэл болов. Гэхдээ тэдний буруу ч гэж юу байхав.

Энэ тохиолдолд гадны хөрөнгө оруулагчдын нүдэнд арбитрийн шүүхийн шийдвэрийг үл хүндэтгэж, нөхөн олговрын мөнгийг өнөө хүртэл өгөхгүй гүрийж суугаа Монгол улсын үлгэрлэл ямар байдлаар харагдах нь тодорхой.

Уг нь  он гарахаас өмнө манайд далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлын хүрээнд 400-600 сая ам.доллар орж ирнэ  гэх мэдээллийг Ерөнхий сайд өгч байсан. Түүнчлэн Оюутолгойн татварын маргаантай байсан 30 сая ам.доллар өнгөрсөн сарын сүүлээр Татварын ерөнхий газрын дансанд шилжин ирсэн  мэдээ ч буй.  Манайх уг мөнгийг төлөх ямар ч  боломжгүй байгаа гэхэд бас чиг өрөөсгөл асуудал.

Эцэст нь хэлэхэд, арбитрийн шийдвэр бол арбитрийн л шийдвэр. Бид энэ мөнгийг төлж байж л асуудал шийдэгдэнэ гэдгийг уг нь холбогдох албаныхан ухаж баймаар. Гадны хөрөнгө оруулагчдыг энэ мэт ёс бус байдлаар үргээж байхаар бүхэл бүтэн тусгаар улсын нэрийн өмнөөс тэр 100 сая ам.долларыг нь өгчих хэрэгтэй мэт санагдана.

Ж.Мядагбадам