Уг гэрээгээр төр ямар нэг хариуцлага хүлээж баталгаа гаргахгүй бөгөөд хувийн хэвшил 100 хувь эрсдэлийг үүрч металлургийн цогцолбортой болгох үүргийг хүлээсэн байна. Мөн концессын тухай хуульд зааснаар "Кью Эс Си” компани тус үйлдвэрт менежмент явуулах хугацаандаа бусад компанид шилжүүлэх, мөн компанийг барьцаалан зээл авах, үйл ажиллагааг нь зогсоох, тоног төхөөрөмж, эд хогшлыг нь худалдах зэргийг хатуу хоригложээ. Ийнхүү өнгөрсөн хоёрдугаар сард тус компанийн удирдлагын эрхийг Концессын гэрээ байгуулж, хувийн хэвшилд шилжүүлсэн юм.

"Дарханы Төмөрлөгийн Үйлдвэр” ХК нь 1990 оны Сайд нарын зөвлөлийн 160 дугаар тогтоолоор Монгол, Япон хоёр орны Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны гэрээний дагуу Дархан-Сэлэнгийн бүс нутгийн төмрийн хүдрийн орд газруудыг түшиглэн Дархан-Уул аймагт байгуулагдсан аж. 1994 онд үйлдвэр ашиглалтад орсноос хойш компанийн үйл ажиллагаа өргөжин тэлсээр байна. Тус үйлдвэр нь Монгол Улсдаа хар төмөрлөгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй хамгийн том компани юм. Гэрээний хугацааг хоёр тал харилцан тохиролцож, 30 жилээр гэрээ хийжээ. Уг гэрээг байгуулснаар хувийн хэвшил эрсдэлээ даан 700 сая ам.долларыг босгоно гэдэг амаргүй. Тэгэхээр төрийн бодлого, дэмжлэг хэрэгтэй гэх нь дамжиггүй. Гэхдээ төр санхүүгийн дэмжлэг, баталгаа гаргахгүй гэдгээ илэрхийлсэн.

АЖИЛ ЭХЛЭХИЙГ ХҮЛЭЭСЭЭР...

Төрийн өмчит компани өсч хөгждөггүй, шахааны бизнесийн бай болдог гэх хэл ам, хардлага тасардаггүйг хүн бүр мэднэ. Тиймээс хувьд шилжүүлэх нь компанийн хөгжил болоод эдийн засгийн өсөлтөд илүү хэрэгтэй хэмээх нь бий. Гэвч "Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр”-ийг концессын гэрээгээр хувьчилснаас хойш элдэв асуудал хөвөрсөөр. "Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр”-т 1400 гаруй хүн ажилладаг байна. Үйлдвэрийн хүчин чадал өсөн нэмэгдэхийн хэрээр ажлын байр нэмэгдэнэ гэх хүлээлт үүсч байсан. Гэхдээ энэ нь талаар болсон гэвэл хилсдэхгүй. Учир нь ажлын байрыг өсгөх нь битгий хэл, байгаа ажилчдынхаа цалин, амралтын мөнгийг өгч чадахгүй байгаа ажээ.

Үйлдвэрийн хүчин чадал өсөн нэмэгдэхийн хэрээр ажлын байр нэмэгдэнэ гэх хүлээлт үүсч байсан. Гэхдээ энэ нь талаар болсон гэвэл хилсдэхгүй.

Хэдийгээр гэрээнд үндэслэлгүйгээр ажилтан халахгүй байх заалтыг тусгасан ч төдийлөн нөлөөлөөгүй бололтой. Удирдлага солигдох үед "Аль болох оновчтой, зөв зохион байгуулалт хийхийг чухалчилна” хэмээн хэлж байжээ. Харамсалтай нь оновчтой шийдэл нь цалингүй амралт, ажлаас чөлөөлөлт бололтой. Тухайлбал, тус үйлдвэрийн нийт ажилчдын 80 хувь нь банкны зээлтэй гэнэ. Ажил зогссоноос үүдэн тэдгээр хүмүүс өрөө төлж чадахгүйд хүрсэн хэмээн цахим ертөнцөд өөрсдийн байр сууриа илэрхийлжээ. Мэдээж зээл төлөхгүй удвал найдваргүй зээлдэгч болж цаашид банктай харьцах боломжгүй болно. Мөн зээлийн хүү, алданги тооцсоноор тооцоолоогүй зардал гарч буй хэрэг.

Тиймээс л ажилчид нь компани нийгмийн хариуцлага хүлээн сул зогсолтын 60 хувиа өгөх хэрэгтэй гэж буй. Гэхдээ өдгөөг хүртэл асуудлыг шийдвэрлээгүй байгааг эх сурвалж хэлсэн юм. Түүнээс гадна хэзээ, хэдэн сард ажиллаж эхлэх бол гэсэн хүлээлт үүсжээ. Хонх нь дугарахаар дамар нь таг гэдэг болж байх шиг.

ДӨРВӨН ЖИЛ ХАМТАРСАН КОМПАНИ "КЬЮ ЭС СИ”

Засгийн газар болон ТӨХ-ноос "Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр” ТӨХК-ийн хувьчлалыг төр-хувийн хэвшлийн түншлэлийн хэлбэрээр зохион байгуулахаар шийдвэрлэж, сонгон шалгаруулалт зарласан. Сонгон шалгаруулалтад гадны компаниудтай үндэсний хөрөнгө оруулалттай ганц компани өрсөлдсөн нь "Кью Эс Си” ХХК байж сонгон шалгаруулалтад тэнцсэн. Тус компанитай төмөрлөгийн үйлдвэр 2010 оны есдүгээр сарын 29-нд Хөрөнгө оруу­лалтын гэрээ бай­гуулан хамтран ажиллаж эхэлсэн байдаг. Ингэснээр метал­лургийн үйлдвэрийг хөг­жүүлэх, шууд ангиж­руулсан төмрийн үйлдвэр, цаашлаад ан­гиж­руулсан төмрөөс эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нь тэдний зорилго байв.

Хаягдал төмөр хайлуу­лан эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж буй Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрт төмрийн нөөц гол түүхий эд. Тиймээс түүхий эдийн хомстол үүсч байгаа тухай албаныхан хэлж байсан. Түүнчлэн улсынхаа ган бүтээгдэхүүний хэрэгцээг хаягдал төмөр боловсруулж хангана гэдэг боломжгүй зүйл ажээ. Тэгэхээр төмрийн хүдрийг боловсруулж, нэмүү өртөг шингээн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, үндэсний үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэхийг зорьсон байна.  Одоогоос тав орчим жилийн өмнө эхлүүлсэн хөрөнгө оруулалтын гэрээний хүрээнд 89 тэрбум төгрөг тус үйлдвэрт оруулжээ. Үүний үр дүнд Төмөртэй, Төмөр толгойн ордуудаа нээж, уурхайн үйл ажиллагаанд шаардлагатай техник хэрэгсэл, машин механизмуудаар бүрэн хангасан гэдэг. Түүнээс гадна хуурай соронзон аргаар хүдэр боловсруулах үйлдвэр байгуулж, уурхайн дэд бүтэц, цахилгаан хангамжийн асуудлыг шийдвэрлэсэн байна. Мөн нойтон соронзон баяжуулах үйлдвэрээ ашиглалтад оруулсан ажээ.

Эдийн засгийн хямрал олон компанийн үүдийг барьсан. Мөн олон хүн ажилгүйчүүдийн эгнээнд шилжсэн билээ. Гэхдээ 35 жилийн түүхтэй компани төрийн өмчөөс хувьд шилжсэн нь ажилгүйчүүдийн тоог өсгөх дохио болсон гэхэд итгэхэд бэрх. Байдал юунаас болж хүндэрсэн, ямар учир шалтгаан нөлөөлж буйг эргэн уншигч танаа хүргэх болно.

Д.Оюунчимэг

Зууны мэдээ