Тэргүүний геологич Г.Чинбаттай геологи хайгуулын хөгжлийн талаар ярилцлаа.

"Юуны өмнө томоохон ордын нөөцийг илрүүлэн тогтоож байсан туршлагаасаа хуваалцахгүй юу?
-1988 онд Монгол Улсын Политехникийн дээд сургуулийг Ашигт малтмалын эрэл зураглалын инженер мэргэжлээр төгсөж "Баруун Монголын ховор металлын зүй тогтол" сэдвээр диплом хамгаалсан. 1988-1992 он хүртэл Дорнод Монголын геологийн экспедицийн харьяа Улсын гуравдугаар ангид инженер геологич, ахлах геологич, ерөнхий геологичоор ажиллаж Цагаан чулуут худаг алтны шороон ордын урьдчилсан хайгуулын тайлан, нарийвчилсан хайгуулыг бичиж улсын нөөцийн комисст дөрвөн тонн алтны нөөцтэй шороон ордын тайланг хүлээлгэж өгсөн. Мөн Түргэний районы шороон орд, Эрээн давааны алтны шороон орд, Хуурай хөндийн алтны шороон ордын эрэл, хайгуулын тайланг бичиж хамгаалж байлаа. Туул гол Тосонгийн дэнжийн 13 тонн алтны шороон ордыг Драгийн технологоор олборлох улсын тендерт оролцож техник эдийн засгийн үндэслэл боловсруулж шалгарч байсан. Дөч голын алтны шороон орд, Баруун битүүгийн алтны шороон ордод өөрийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь илрүүлж улсын нөөцийн комисст 12 тонн алтны нөөцтэй тайланг хүлээлгэж өгч байлаа.

-Ер нь Монголын геологичид гадны компанитай хэр хамтарч ажилладаг вэ. Энэ нь дотоодын компаниудтай ажилласнаас ямар ялгаатай байна?

-БНСУ-ын хөрөнгө оруулалттай "Ланд Монголиа" компанид ерөнхий геологичоор ажилласан Бухт уулын хайгуулын талбайд ажиллаж алт зэсийн үндсэн ордыг илрүүлж,улсын нөөцийн комисст 7.5 тонн алтны үйлдвэрийн нөөц, 100 тонн алтны прогнозын нөөцтэй тайланг хүлээлгэн өгсөн. Үүнээс гадна гадаад дотоодын геологи уул уурхайн компаниудад" 2000 оноос эхлэн алт зэс ховор металлын үндсэн ордын чиглэлээр хувийн зөвлөгөөг өгч байна. Монгол Улсын геологи, уул уурхайн салбарт тасралтгүй 20 жил ажилласан.

-Геологи хайгуулын салбар хөгжихөд тулгамдаж байгаа бэрхшээл нь юу байна вэ. Яаж шийдэх боломж байна?
-Геологи хайгуулын ажил 1990 оноос өмнө шинжлэх ухааны үндэслэл, системтэй, бодлого зохицуулалт, нарийн үе шаттай явагддаг байсан. Монгол Улс зах зээлд шилжсэнээс хойш энэ бүх нарийн судалгааны ажлууд алдагдаж, геологийн  шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, улсын төвлөрсөн бодлого зохицуулалтын хүрээнд хийж байсан ажлууд алдагдсан. Төр засгийн бодлого шийдвэр, хууль эрх зүйн орчин, төр засгийн эрхмүүд геологи уул уурхайн салбараа тэргүүлэх салбар болгохын тулд салбарын талаар нарийн ойлголт, мэдлэгтэй байх ёстой. Социализмын үед хийсэн Монголын 200 мянган судалгааны ажлын суурь, хээрийн судалгаа, үйлдвэрлэлийн ажлыг явуулж байсан экспедицийн зураглал, эрэл үнэлгээ, хайгуулын ажлын үр дүнд өнөөгийн хайгуулын болон ашиглалтын лицензүүд олгогдож байгаа. Эдгээр судалгааны ажлын үр дүнд стратегийн ач холбогдол бүхий 16 орд нээгдсэн байдаг. Цайрт менерал, Төмөртийн овоо, Заамар, Хар айраг, Бэрх, Асгат, Тавантолгой, Цагаан суварга, Дорнодын уран гэх мэт ордыг ахмад үеийн геологич, судлаачид нээсэн байдаг.

Н.А.Маринов, А.Р.Хасин, Ч.Хурцнарын " Монголын геологи ашигт малтмал" ном одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй л байна. Дорвитой томоохон судалгааны ажлын явцад Монголд дахин дэлхийн анхаарлыг татахуйц нүүрс, металлын томоохон орд, уурхайг илрүүлж, нээж ашиглах магадлал өндөр байгаа ч мөнөөх л эдийн засаг, эрх ашиг, херөнгө мөнгөний асуудлаас болж гацаад байгаа.

-Тэгвэл Монголын геологичид маань геологийн байгууллагууд хэр хамтарч, уялдаа холбоотой байна вэ?                                                -Монголын геологийн судалгааны байгууллагууд бодлогын төвшинд гэхээс илүү амь зуухын эрхээр мөнгөтэй төслүүд дээр ажиллаж байна. Үйлдвэрлэл, шинжлэх ухааныг холбодог институт нь хаана ч яваа юм бүү мэд. Төсвөөс геологийн зураглал судалгаа хийдэг мэргэжлийн байгууллагуудад жилд дөрвөн тэрбум төгрөг төсөвлөсөн ч энэ нь хаанаа ч хүрэхгүй санхүүжилт. Үүнээс болж сайн, туршлагатай геологичид өндөр цалин, үнэлгээтэй гадны компаниудад ажиллаж байна. Монголын геологийн суурь судалгааны ажлыг төр өөрөө хариуцан хянаж хийхгүй бол компани, гадны хөрөнгө оруулагчид өөрсдийнхөө ашгийг л бодно. Гэтэл туршлагатай эрдэмтэн судлаачид, гадны хөрөнгө оруулалттай томоохон компанийн эздийн эрх мэдэлд очих эрсдэл үүсээд байна.

Э.ӨНӨР