Өдгөөгөөс гурван жилийн өмнө дэлхийн зах зээлд  нефтийн  үнэ нэг баррель нь 108 ам.доллар болж  өссөнөөр Орос ах нар ч  шатахууны үнээ нэмж манайхан ч үнээ нэмснээр  өнөөдрийн бараа бүтээгдэхүүний жишиг үнэ тогтсон гэж хэлж болно. Тухайн үед нь  Н.Алтанхуяг  сайд  байхдаа  хөтөлбөр хэрэгжүүлэн байж,  үнийг нь тогтворжуулан   50-60 төгрөгөөр литр тутамд нь  хямдруулж байлаа.  Харин өнөөгийн байдлаар нефть өмнөх жилүүдээс бараг хоёр дахин буураад байхад манайд энэ тоо огт хөдлөхгүй байгаа нь сонин. Гэтэл өнөөдөр дэлхийн зах зээл дэх түүхий нефтийн үнэ 50 ам.доллар хүртэл буураад байна. Өнгөрсөн жилийн өдийд баррель тутамдаа 110 орчим байсан гэж үзвэл хоёр дахин буурчээ. Энэ нь 2009 оноос хойш түүхий нефтийн үнэ хамгийн доод цэгтээ хүрээд байна гэсэн үг. Түүхий нефтийн үнэ ийнхүү навс унахад гол олборлогч болох Саудын Араб үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлсэнтэй холбоотой. Нефтийн үнийн уналт, Хятадын эдийн засгийн удаашрал нь дэлхийн эдийн засгийн хямралыг дуудаж байна хэмээн олон хүн үзэж байна. Харин эдийн засгийн хэд хэдэн номын /”Капитализм 4.0”, "Шинэ эдийн засгийн төрөлт”, "Дампуурлын өртөг”/ зохиогч Анатолий Калецки энэ нь хямрал биш харин өсөлтийг дагуулна хэмээн саяхан бичжээ. Түүний үзэж байгаагаар нефтийн үнэ буурсаны дараа эдийн засаг хямрах биш харин ч өсч байсан гэнэ. Тухайлбал, 1982-1983, 1985-1986, 1992-1993, 1997-1998, 2001-2002 онуудад түүхий нефтийн үнэ унаж байсан бөгөөд харин дараа нь эдийн засгийн өсөлт ажиглагдаж байсан гэжээ. Сүүлийн 50 жилийг харахад эдийн засгийн хямрал нь эсрэгээрээ нефтийн үнийн өсөлтийг дагуулж байжээ. Тухайлбал, 2008 оны санхүүгийн хямралын өмнө нефтийн үнэ бараг гурав дахин өсч 50 ам.доллараас 140 ам.доллар хүрч байжээ.

Нефтийн үнэ буурсантай холбоотойгоор дэлхийн ихэнх оронд шатахууны үнэ буугаад байгаа. Европын холбооны улсууд болон АНУ-ын бүх л мужид шатахуун болон дизель түлшний үнэ литр тутамдаа өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 40-60 центээр буураад байна. Өмнөд Африкд түүхий нефтийн нийлүүлэлтийн үнэ буурсан учраас өнгөрсөн баасан гаригаас литр тутамд 50-60 центээр хямдруулах болсноо зарлалаа.

Харин Монголд шатахуун, дизелийн түлш үнэ хөдөлгөөнгүй хэвээр. Газрын тосны газрын дарга Д.Өлзийбүрэнгийн өнгөрсөн долоо хоногт мэдээлснээр дэлхийн зах зээлийн үнийн савлалт энэ есдүгээр сараас манай зах зээлд мэдрэгдэж эхэлнэ хэмээсэн. Гэсэн ч шатахуун импортлогч компаниуд өрсөлдөөний зарчмаар ажиллаж байгаа учраас үнээ буулгах эсэх нь тухайн компанийн асуудал гэсэн хариултыг өгч байх юм. 

Угтаа бол начир дээрээ шатахуун импортлогчид хямд үнээр өрсөлддөг гэдэг бодит байдлаас ташаа ойлголт юм. Өнгөрөгч 2012 онд  "Шинэчлэлийн" Засгийн газар байгуулагдсаныхаа дараахан 15 хувьд хүрээд байсан инфляцийг буулгах зорилгоор иргэдийн амьжиргаанд шууд нөлөө бүхий хэд хэдэн салбарт хөтөлбөр боловсруулж, тэр нь дотроо дөрвөн дэд хөтөлбөртэй байсан. Тухайлбал, "Шатахууны жижиглэнгийн худалдааны үнийг тогтворжуулах”, "Өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах”, "Хүнсний гол бараа бүтээгдэхүүний үнийг тогтворжуулах”, "Барилгын салбарыг дэмжих, улмаар орон сууцны үнийг тогтворжуулах”. Хөтөлбөрт нийтдээ 741 тэрбум төгрөг зарцуулсаны 192 тэрбумийг шатахуун импортлогчдод очсон. 

Хөтөлбөрийн гол зорилго нь зах зээлийн үнэ, дотоодын үнэ хоёрын зөрүүг Засгийн газраас олгож үнийг зориудаар нэг түвшинд барих байсан. Өөрөөр хэлбэл, зах зээлийн өрсөлдөөний зарчим энд байхгүй гэсэн үг. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд шатахуун импортолж жижиглэнгээр худалдаа хийдэг 13 компанид 120 сая ам.долларыг арилжааны зургаан банкаар дамжуулан зээл олгосон. Нэгэнт л дэлхийн зах зээлийн үнэ бууж байгаа юм бол монголчуудын одоо хэрэглэж байгаа шатахууны үнэ хямдрах уу гэдгийг хүн бүр сонирхож байгаа учраас Газрын тосны газрын даргаас асуусан хэрэг. 

Гэхдээ энд нэг хүчин зүйлийг бодолцох ёстой. Өөрсдөө олборлож үйлдвэрлэдэггүй учраас монголчууд шатахууны хувьд нэг л зах зээл буюу ОХУ-аас бараг 100 хувь хараат. ОХУ-ын шатахууны үнийг харахад хоёр жилийн өмнөхтэй харьцуулахад төрөл бүр дээрээ буусан дүр зураг харагдаж байна. Тухайлбал, АИ 92 бензин 0.676 еврогоос 0.463, АИ 95 бензин 0.790 еврогоос 0.504, АИ 98 бензин 0.860 еврогоос 0.556, дизель түлш 0.810 еврогоос 0.481 болж буужээ. Тэгэхээр Газрын тосны газрын даргын үг үнэн байх магадлалтай юм. Шатахууны хувьд нэг орноос хараат байхын хор холбогдлыг хорин жил ярьсан ч нефть боловсруулах үйлдвэр шав тавихаас хэтэрсэнгүй. Ингэхдээ үйлдвэрийн шавыг сонгуулийн жил дандаа тавьдаг онцлогтой. Монгол Улс өөрсдийн хэрэгцээг хангах хэмжээний түүхий нефтийн нөөцтэй гэдэг. Гэсэн ч одоогоор энэ нефтийн сураг анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбатын цагаан дээлийн энгэр дээр л дурсгал болон үлджээ.

Сайхан мэдээ дуулгахад газрын тосны үнэ цаашид ч буух таамаг байгаа аж. Нефтийн арвин нөөц бүхий Иран улсад тавигдсан хоригийг цуцлах болж байгаа нь ийм таамаг хийхэд хүргэж байна. Хориг цуцлагдмагч Иран улс нефтийн өдрийн олборлолтоо хоёр сая баррель, харин 2020 он гэхэд хоёр дахин нэмэгдүүлэхээ амлаж буй. Ираны нефтийн олборлолтын оргил үе болох 1970 оны үед Иран өдөртөө зургаан сая баррель нефть олборлож байсан. 

Дэлхийн хүн жилдээ 34 тэрбум баррель нефть хэрэглэж байгаа бөгөөд баррель тутамдаа 10 ам.доллараар хямдарлаа гэж тооцоход 340 тэрбум ам.доллар дэлхийн хүн амын өөр хэрэгцээнд зориулагддаг гэсэн үг. Тэгэхээр өнгөрсөн оны наймдугаар сараас баррель нефтийн үнэ 60 орчим ам.доллараар хямдарсан гэж үзвэл хоёр их наяд ам.доллар суларч үлдэж байгаа юм. Чухам энэ суларсан мөнгө л эдийн засгийн өсөлтийг хангаж байгаа хэмээн Анатолий Калецки үзэж байна.

Ж.ЧИМЭГ