Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт газрын тос олборлож байгаа Хятадын "Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийн тос ачих хэсэгт гал гарч томоохон гамшиг тохиолдсон.
Нэгэнт гарсан гал түймэр болон өргөжиж тэнд байсан газрын тосны тос тээвэрлэдэг 10-аад машин шатаж, хоёр хний амь хохирч, нэг хүн 70 хувийн түлэгдэлтэйгээр нутаг руугаа хүргэгдсэн тухай мэдээлэл олон түмнийг цочоогоод авсан. Гал түймрийн гамшиг тохиолдсонд монголчууд ихээхэн сэрдхийсэн. Гэтэл дан өөрсдийнхөн нь ажилладаг хэсэгт аюул тохиолдсонд хятадууд тийм ч сандарсангүй.

Түймэр гарлаа гэсэн мэдээг аваад Дорнод аймаг дахь Онцгой байдлын газрынхан, мөн түргэн тусламжийн эмч нар шөнө дөлөөр яаравчлан очиход эс тоож хаалга үүдээ нээж өгсөнгүй. Хятадууд "Гарсан галыг өөрсдөө унтраана, хариуцлагыг ч үүрнэ. 10-аад машин шатсан, хоёр хүн амь үрэгдсэн. Далан хувийн түлэгдэлтэй нэг хүнийг Бичигтийн боомтоор гаргачихсан” гэжээ. Тийнхүү гамшиг тохиолдсон үед ч хятадууд Монголын хууль дүрмийг юман чинээ боддоггүй нь бүр тод харагдав.
Монголын нутаг дэвсгэрт гамшиг болж байхад үүрэг бүхий байгууллагууд авран хамгаалах, туслахаар очих нь зүй хэрэг. Гэтэл үүнийг хятадууд хойноос ирээд хот минийх гэдгийн үлгэрээр хандаж цагаан дээр хараар бичсэн ямар ч хууль дүрэм байсан уландаа гишгэж байдаг хэвээр байна. Тэдний ингэж дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэх бололцоог Монгол Улсын Засгийн газрын төлөөлөл Газрын тосны газар нээж өгдөг гэж хэлж болно. Монголын Газрын тосны газар, түүнийг удирдаж байсан хүмүүс Хятадын талд ажиллаж ирсэн байдаг юм.
Газрын тосны газрын дарга нь халагдахаараа "Петрочайна Дачин Тамсаг”-т зөвлөх, нэг бол гар хөл нь болсон компани байгуулж бөөрөнд нь очоод наалдчихдаг. Иймээс Газрын тосны газар аль талын байгууллага юм бэ гэж эргэлзэхэд хүргэдэг. Одоо ч тийм байгаа шүү дээ. Нөгөө талаар "Петрочайна Дачин Тамсаг”-ийнхныг давраасан нэг хүчин зүйл нь Монгол Улсын Засгийн газартай тэдний хийсэн Бүтээгдэхүүн хуваах 25 зүйл заалт бүхий гэрээ.
Монголын нутаг дэвсгэрт гамшиг болж байхад үүрэг бүхий байгууллагууд авран хамгаалах, туслахаар очих нь зүй хэрэг. Гэтэл үүнийг хятадууд хойноос ирээд хот минийх гэдгийн үлгэрээр хандаж цагаан дээр хараар бичсэн ямар ч хууль дүрэм байсан уландаа гишгэж байдаг хэвээр байна.
Уг гэрээг олж үзэх гэсэн хүнд бараг нууцын зэрэглэлтэй мэтээр ойлгуулахыг оролддог. Тэгээд ч сэтгүүлчдэд бол бүр хаалттай байлаа. Одоо миний гарт "Тосон уул” XIX гэрээт талбайн талаар Монгол газрын тос (МГТ) компани болон Медалион монгол ойл компанийн (ММО) хооронд байгуулсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ” байна. Уг гэрээг 1993 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд байгуулж Монголын талаас Монгол газрын тос компанийн ерөнхий захирал Д.Сэнгээ, Хятадын талаас Медалион монгол ойл компанийн ерөнхийлөгч Х.С Финкелстэйн нар гарын үсгээ зурж баталгаажуулжээ.
Хэмжээний хувьд урьд өмнө нь үзэгдээгүй л том гэрээ байна. Хавсралтуудтайгаа нийлээд 50 гаруй хуудас юм. Гүйлгэн харахад нэгдүгээр зүйлд нь зааснаар төлөөлөгч томилохоос эхлээд хэт ерөнхий, маш тодорхой биш заалтууд тун олон тааралдана. Гэрээний удиртгал хэсэгт Монгол Улс энэхүү гэрээнд тодорхойлсноор гэрээт талбайд газрын тос хайх, олборлох, боловсруулах ажиллагааг хөхиүлэн дэмжихийг эрмэлзэнэ гээд гэрээлэгч нь гэрээт талбайд газрын тос хайх, олборлох, боловсруулах онцгой эрх эдэлнэ гэжээ. Энэ онцгой эрх гэдэг заалтын цаана "Петрочайна”-гийнхан бүх л юмыг өөрийн зоргоор үйлдэнэ гэсэн санаа гэж санадаг бололтой. Тэгэхээс ч аргагүй юм шиг.
Ингээд л Тамсагийн тал нутагт тэд эзэмшлээ бүрэн тогтоож Монголын талаас хэн ч хэдийд ч нэвтэрч болохгүй гэсэн бичигдээгүй хууль дүрэм баримталж ирж л дээ. "Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийнхны эзэмшил гээд байгаа "Уг нь Монголын газар нутаг” газарт хэн бүрэн эрхтэй нэвтрэх вэ гэдгийг гэрээнд заахдаа. Монголын талаас Засгийн газрын төлөөлөгч гэрээт талбайд нэвтрэх, газрын тостой холбогдсон бүхий л үйл ажиллагаатай танилцах эрхтэй гэжээ. Үүний цаана өөр хэн ч нэвтрэх эрхгүй гэсэн санаа байна л даа.
Энэ юугаар, ямар үйлдлээр батлагдав гэвэл сая түймэр гарч гамшиг тохиолдох үед Монголын онцгой байдал, эмнэлгийн тусламжийнхныг гортигтоо оруулаагүйгээр харагдлаа. Уг гэрээний 19 дүгээр зүйлд Онцгой тохиолдлууд гэсэн бүлэгт "Газрын тостой холбогдсон онцгой тохиолдлын талаар Засгийн газрын төлөөлөгчдөд аль болох түргэн мэдэгдэнэ гэсэн заалт байна. Харин хэрхэн ажиллах талын заалт байхгүй юм. Харин алив тохиолдлоос болж үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааг зогсоосон бол уг зогсолтын хэмжээгээр гэрээт хугацааг сунгана гэжээ. Энэ нь мэдээж Хятадын талд л ашигтай заалт шүү дээ.
Тус компанийн хууль бус үйл ажиллагааны улмаас байгаль орчинд хохирол учруулсан, нутгийн иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг ноцтойгоор зөрчсөн шалтгаанаар Матад сумын иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах нэхэмжлэлийг шүүх хэлэлцээд 854 тоот шийдвэрээ гаргаж "ПЧДТ” компанид хариуцлага хүлээлгэсэн байдаг.
Тэдгээр бүдүүвч заалтуудаас харахад хятадууд Монголын газар нутагт хашаалж авсан газраа өөрийн юм шиг үзэх, Монголын хууль дүрмээс огт хамааралгүй байх боломжийг бий болгосон мэт. Хэдий хугацаанд хэр хэмжээтэй бүтээгдэхүүн олборлосон тухай мэдээлэл ч бүрхэг байдаг нь нууц биш. Газрын тосыг өдөр, шөнөгүй зөөж байна. Түүнд хяналт яаж тавьдгийг хэн ч мэдэхгүй. Зөөж хил давсан хойно нь тийм хэмжээтэй тос хүлээж авлаа гэсэн бусдын ам тоонд л итгэж төдөн баррель тос олборлоод байна гэж мэдээлж суудаг. Монгол Улсын Засгийн газар ч мөн тэр үгээр явдаг гэж болно.
Одоогоос 20 гаруй жилийн өмнөх гэрээ хуучралгүй яахав. Гэтэл уг гэрээг шинэчлэх санаачлагыг хэн ч гаргадаггүй, гэрээнд юу гэж заасан, ямар тохиролцоо хийснийг задлах сонирхол яагаад байдаггүй юм бэ гэсэн асуулт хурц тавигдаж байна. Аль ч засгийн үед хоцрогдсон, эзэн биегүй гэрээ хүчин төгөлдөр байна гэж хаашаа харсан юм байх билээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөс эхлээд төр, засгийн удирдах хүмүүс уг газарт хааяа очдог ч үйл ажиллагааг нь ажиглах төдий л байдаг. Тэнд очоод юу шийдэв, юуг шинэчлэв гэдгийг тайлбарлахад ахицтай юм огт гардаггүй.
Дарга нар очоод ч юу ч ярьдаггүй нь гайхал төрүүлдэг. Тэр нь хятадуудад бидний үйлдэл, бодол санааг дэмжиж байна л гэж ойлгогддог шиг байгаа юм. Хятадууд ёстой л "бэлэн хоолон дээр” ирээд наргиж байгаа улс шүү дээ. Тамсагийн сав газарт хөгжил байтугай өчүүхэн ч өөрчлөлт авчирсангүй өдийг хүрсэн. Харин тэр сайхан нутгийн байгаль орчныг сүйтгээд дуусч буй. Хятадын тал хэлэлцээрээр зам тавина гэсэн үгээ мартсан. Үүнд манай улсын Засгийн газар ч шахалт шаардлага үзүүлдэггүй нь хачин. Тиймээс хятадууд Монголын хуульд дэндүү тохуурхалтай хандаж байна.
Нэг тод баримт бий шүү дээ. Тус компанийн хууль бус үйл ажиллагааны улмаас байгаль орчинд хохирол учруулсан, нутгийн иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг ноцтойгоор зөрчсөн шалтгаанаар Матад сумын иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах нэхэмжлэлийг шүүх хэлэлцээд 854 тоот шийдвэрээ гаргаж "ПЧДТ” компанид хариуцлага хүлээлгэсэн байдаг. Тэр нь байгаль орчинд учирсан хохирол болох нэг тэрбум 356 сая 622 мянган төгрөгийг тус компаниас гаргуулахаар заасан. Гэтэл шат шатны шүүхээр дамжих явцад шинээр бий болсон нөхцөл байдлын улмаас гэсэн шалтаг заан шүүх хурлын шийдвэрийг саармагжуулж орхисон.
Монголын тал ийм маягаар "Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийн хятадуудад ая тал засч ирсэн. Өнгөрсөн онд тэнд ажилладаг монгол ажилчид өөрсдийн эрх ашиг, цалин хөлсний талаар шаардаж ажил хаялт хийсэн. Энэ үеэр ч монголчуудынхаа төлөө Засгийн газраас ямар ч "үг хэлээгүй” яавал яаг гэсэн байдлаар хандсан удаатай. Тийм болохоор хятадууд Монголын эрх бүхий байгууллагуудын хандлагыг ч тоодоггүй. Харьцдаг эзэн нь ч Газрын тосны газрын даргаас өөр хэн ч биш байдаг. Ийм замаар Монгол Улс газрын тосоор хөлжинө гэж үү. Ер нь тэр улирсан баларсан гэмээр бүтээгдэхүүн хуваах гэрээг шинэчлэхгүй бол яагаад ч өөрчлөлт авчрахгүй нь. Хятадуудад хууль дүрмээ, төрт ёсоо доромжлуулахаа болъе.

Ц.Жаргалсүрэн

zuunii medee