Утаа....   Энэ үг нийслэлчүүд гэлтгүй нэлээн хэдэн аймаг сумдад хөндүүр сэдэв. Дөрвөн уулын дундах Улаанбаатарын утаа нэг л  өдөр сарниад  алга болчихгүй нь тодорхой. Тэгвэл Улаанбаатарчууд утаатайгаа хэрхэн тэмцэж ирсэн юм бэ? Цаашид хэрхэн бууруулах вэ? Энэхүү асуултанд хариулт олох үүднээс  "Засгийн газрын тусгай сан-Цэвэр агаар сан”-гаас утааг бууруулах чиглэлээр явуулж буй үйл ажиллагааны талаар сурвалжилснаа танд хүргэе.

2007 оноос Улаанбаатарын утааны асуудал эрчимтэй яригдаж эхэлсэн бөгөөд 2007 оны есдүгээр сарын 5-ны өдөр "Агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр авах зарим арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын 218 дугаар тогтоолыг баталснаар Улаанбаатарын утаа төр засгийн хэмжээний асуудал болсон түүхтэй. Цаашлаад 2008 оны 1 дүгээр сарын 16-ны өдөр "Агаарын бохирдлыг бууруулах талаар ойрын хугацаанд авах зарим арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын 14 дүгээр тогтоол, Ерөнхийлөгч Ц. Элбэгдоржийн санаачилсан "Агаарын тухай хууль” 2010 оны 6 дугаар сарын 24-ний өдөр УИХ-аар батлагдаж, тус хуулийн дагуу 2011 онд Засгийн газрын 273 тоот тогтоолоор Монгол улсын Засгийн газрын тусгай сан "Цэвэр агаар сан” байгуулагдаж, үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн байдаг. Мөн 2011 оны хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр "Нийслэлийн агаарын бохирдлыг бууруулах тухай хууль”-ийг баталж, уг хууль батлагдсантай холбогдуулж авах зарим  арга хэмжээний тухай 11-р тогтоолыг баталсан, түүнчлэн мөн оны гуравдугаар сарын 15-ны өдөр Нийслэлийн Засаг даргын "Хязгаарлалтын бүс тогтоохтой холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай” 218 дугаар захирамж батлагдан гарсан гэхчлэн цаасан дээр буусан тогтоол шийдвэрүүд хангалттай үйлдэгдсэн байдаг. Тэгвэл эдгээр тогтоол шийдвэрүүд хэрхэн ажил хэрэг болсон талаар цухас дурдая. Дээр дурдсанчлан 2011 онд Засгийн газрын 273 тоот тогтоолоор Монгол улсын Засгийн газрын тусгай сан "Цэвэр агаар сан” байгуулагдаж, үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд  байгуулагдсан цагаасаа эхлэн тус сан нь агаарын бохирдол хаанаас, юунаас үүдэлтэй болохыг эрдэмтэн ,судлаачдын тооцоо судалгаан дээр үндэслэн тогтоож, үүн дээрээ тулгуурлан цаашид авах арга хэмжээний төлөвлөгөөг боловсруулж иржээ.

Дашрамд дурдахад гэр хорооллоос гарч байгаа утааны хэмжээг 80 хувь багасгахад агаар дахь тоосжилтийн агууламж 40-46 хувиар буурч, агаарын чанарын хүлээн зөвшөөрөгдөх стандартад хүрэх боломжтой гэсэн судалгааг Дэлхийн банкнаас хийсэн байдаг юм байна.

Энэ дагуу "Цэвэр агаар” сангийн зүгээс "Мянганы сорилтын сан”-тай хамтран гэр хорооллын 183 мянган айл өрхийн ердийн хэрэглээний зуухыг сайжруулсан бүрэн шаталттай зуухаар солих замаар агаарын бохирдлыг тодорхой хэмжээгээр бууруулах боломжтой юм гэсэн дүгнэлтийг гаргасан  бөгөөд 2011-2012 оны хооронд Улаанбаатар хотын гэр хорооллын 100 гаруй мянган өрхөд бүрэн шаталттай сайжруулсан зуухыг олгосон байна. Цаашлаад Дэлхийн банкны "Цэвэр агаар” төсөлтэй хамтран 2013 оноос  гэр хорооллын 45 мянган айл өрхийг сайжруулсан зуухаар хангах ажлыг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байгаа бөгөөд өнгөрсөн оны гүйцэтгэлээр гэр хорооллын 173 мянган айл  өрх сайжруулсан зуухыг хэрэглээндээ нэвтрүүлсэн гэсэн тоо баримт байна. Мөн төслийн хүрээнд 2011-2014 оныг хүртэл эрчим хүчний хэмнэлттэй бүтээгдэхүүн хэрэглэж байгаа гэр хорооллын айл өрхийн цахилгааны шөнийн хэрэглээний зардалд 50 хувиар хөнгөлөлт үзүүлж байсан гэсэн мэдээллийг  Монгол улсын Засгийн газрын тусгай сан "Цэвэр агаар сан”-гийн мэргэжилтэн Г. Баярсайхан өгч байна.  Эрчим хүчний хэмнэлттэй бүтээгдэхүүн хэрэглэж байгаа айл өрх шаардлага нийцсэн баримт бичгээ бүрдүүлснийг үндэслэн тооцоо судалгааг нь нийслэлээс гаргасны дараа тухайн үеийн Түлш Эрчим Хүчний Яам санхүүжилтийг нь хийдэг байжээ. Нийслэлээс гаргасан судалгаагаар үүнд 40 гаруй мянган айл өрх хамрагдаж, жилдээ 1 тэрбум 500 гаруй сая төгрөгийн татаас өгдөг байсан гэсэн тооцоо байна. Эрчим хүчний хэмнэлттэй бүтээгдэхүүн хэрэглэж байгаа айл өрхийн цахилгааны төлбөрт хөнгөлөлт үзүүлснээр сайжруулсан зуух болон шалны халаалт, сэргээгдэх эрчим хүч хэрэглэдэг айл өрхийн тоо нэмэгдэж энэ нь утааг бууруулахад тодорхой хэмжээгээр хөшүүрэг болж байжээ. Харин  өнөөдөр эдийн засгийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан Сангийн Яамнаас зарим төсөл, арга хэмжээг зогсоох, төрийн байгууллагуудын төсвийг 20-25 хувиар бууруулах арга хэмжээ авч байгаагаас үүдэн төслийн шугамаар хэрэгжиж байсан зарим ажлууд зогссон, 2014 оноос дээрх цахилгааны хөнгөлөлтийг үзүүлэхээ больсон байгаа. Мөн төслийн шугамаар олгогдох үлдэгдэл 5 мянган сайжруулсан зуухны асуудал ч мөн тодорхой шийдэлд хүрээгүй байгаа юм байна.

Тэгвэл дээрх ажлын үр дүнд агаарын бохирдол хэчнээн хувиар хэрхэн буурсан талаарх тоо баримтыг Цаг уур орчны шинжилгээний газрын орчны шинжилгээний хэлтсээс гаргасан тайлан мэдээнээс харвал:  

Өнгөрсөн жилийн хүйтний улирал буюу 2014оны 10-12, 2015 оны 1-4 дүгээр сард агаар дахь агаар бохирдуулах бодисын сарын дундаж агууламжийг 2013, 2014 оны мөн үетэй харьцуулахад том ширхэглэгт тоосонцор 67 мкг-аар буюу 26%-иар, нарийн ширхэглэгт тоосонцор 16 мкг-аар буюу 16%-иар, азотын давхар исэл 7 мкг-аар буюу 14%-иар тус тус багасч харин хүхэрлэг хийн агууламж өмнөх жилийн түвшинд буюу өөрчлөлтгүй байна.

2012-2015 оны хүйтний улирал (1-4,10-12 дугаар сар)-ын Улаанбаатар хотын агаарын чанарын төлөвийг дараах зургуудад харууллаа.

Зураг 1. Том ширхэглэгт тоосонцрын хүйтний улирлын дундаж агууламж, 2011-2015 он

2014 оны 10-12, 2015 оны 1-4 дүгээр сар буюу  хүйтний улирлын том ширхэглэгт тоосонцор (PM10)-ын дундаж агууламжийг 2011-2012 оны мөн үетэй харьцуулахад 50%, 2012-2013, 2013-2014 онтой харьцуулахад тус бүр 26%-иар бага байна.

Хүйтний улирлын том  ширхэглэгт  тоосонцорын дундаж агууламжийг АЧС дахь ХХХ-тэй харьцуулахад 2011-2012 онд 3.8 дахин, 2012-2013, 2013-2014 онд 2.6 дахин, 2014-2015 онд 1.9 дахин их байна (Зураг 5).

2014 оны 10-12, 2015 оны 1-4 дүгээр саруудаас 24 цагийн дунджийн хамгийн их агууламж 1 дүгээр сард 100 айл орчимд 1101 мкг/м3 хүрч АЧС дахь ХХХ-тэй харьцуулахад 11 дахин их, өмнөх онд ажиглагдсан 24 цагийн дунджийн хамгийн их агууламжтай харьцуулахад 1.9 дахин бага байна.

Хотын утаан дахь хорт бодисын хэмжээ 30 хувиар багасчээ.

Зураг 2. Нарийн ширхэглэгт тоосонцорын хүйтний улирлын дундаж агууламж, 2011-2015 он

2014оны 10-12, 2015 оны 1-4 дүгээр сарын нарийн ширхэглэгт тоосонцор (PM2.5)-ын дундаж агууламж 2011-2012 оны мөн үеэс 39%, 2012-2013 оноос33%, 2013-2014 оноос 16%-иар тус тус бага байна.

Хүйтний улирлын дундаж агууламжийг АЧС дахь ХХХ-тэй харьцуулахад 2011-2012 онд 2.8 дахин, 2012-2013 онд 2.6 дахин, 2013-2014 онд 2.0 дахин,2014-2015 онд 1.7 дахин их байна.

Хүйтний улирлын 2014 оны 10-12, 2015 оны 1-4 дүгээр сарын 24 цагийн дунджийн хамгийн их агууламж Баруун 4 зам орчим 1 дүгээр сард 436 мкг/м3 хүрч АЧС дахь ХХХ-тэй харьцуулахад 8.7 дахин их, өмнөх онд ажиглагдсан 24 цагийн дунджийн хамгийн их агууламжтай харьцуулахад 1.6 дахин бага байна.

Азотын давхар ислийн хүйтний улирлын дундаж агууламж,  2011-2015 он

2014 оны 10-12 дугаар сар, 2015 оны 1-4 дүгээр сарын азотын давхар ислийн дундаж агууламжийг 2011-2012 оны мөн үетэй харьцуулахад 20%, 2012-2013 онтой харьцуулахад 36%, 2013-2014 онтой харьцуулахад 14%-иар тус тус бага байна.

Хүйтний улирлын дундаж агууламжийг АЧС дахь ХХХ-тэй харьцуулахад 2011-2012 онд 1.4 дахин,  2012-2013 онд 1.7 дахин, 2013-2014 онд 1.3 дахин, 2014-2015 онд 1.1 дахин их байна.

Энэ бүхнийг нэгтгэж иргэдэд ойлгомжтой байдлаар тайлбарлавал, Улаанбаатар хотын утаа буураагүй ч утаанд агуулагдах хорт бодисын хэмжээ 30 орчим хувиар буурсан гэсэн мэдээллийг холбогдох албадын зүгээс өгч байна. Нэг үгээр хэлбэл бид өмнөхөөсөө арай чанартай утаагаар амьсгалах болсон гэсэн үг бололтой юм.  Тэгвэл яг өнөөгийн нөхцөл байдал,  төсөвтөө тааруулаад ямар үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх боломж бололцоо байна вэ?  Улс орнуудын туршлагаас авч үзэхэд агаарын бохирдлыг бууруулахад хийн түлшний хэрэглээг нэмэгдүүлэх чиглэлд онцгой анхаарч ажилласан байдаг бөгөөд гэр хорооллын айл өрхийн зуухыг сайжруулсан зуухаар сольсон нь түр зуурын гал унтраах л арга хэмжээ байсан гэдгийг Монгол улсын Засгийн газрын тусгай сан "Цэвэр агаар сан”-гийн мэргэжилтэн Г.Баярсайхан хэлж байна.  

Цаашдаа айл өрхүүдэд хийн түлшний хэрэглээг нэвтрүүлэх, хийн түлшний үйлчилгээ үзүүлж байгаа ААН-ийн үйл ажиллагааг дэмжих чиглэлд түлхүү анхаарч ажиллана. Энэ дагуу 2014-2015 онд "Дашваанжил”, "Горгаз”, "Юнигаз” гэсэн 3 аж ахуйн нэгжид агуулах барих болон  автомашиныг хийгээр цэнэглэх станц барихад нийт 4 тэрбум орчим төгрөгний дэмжлэг үзүүлсэн. Мөн нийслэлийн 4 дүүргийн 5000 айл өрхөд хийн түлшний зуух, баллонтой нь олгожээ. Энэ жил "Грандповери” гэдэг компани Багануурын нүүрснээс метан хий гарган авч уурын зуухнуудыг хийн түлшээр хангах ажлыг эхлүүлж байгаа бгөөд  энэ ажлын хүрээнд Сонгинохайрхан дүүрэг дэх уурын зуух ашигладаг зарим аж ахуйн нэгжүүдийн түүхий нүүрсний хэрэглээг хязгаарлаж, хийн түлшээр халаах ажлыг шинээр эхлүүлсэн байна. Үүнд   2 тэрбум төгрөг зарцуулахаар төлөвлөсөн бөгөөд Байгаль орчны яам захиалагчаар нь ажиллаж, "Цэвэр агаар сан” санхүүжилтийг нь хийгээд явж байгаа юм байна. Харин энэ жилийн хувьд  агаарын бохирдлыг бууруулахад 16,2 тэрбум төгрөг төсөвлөсөнөөс эхний ээлжинд дээр дурдсан метан хий боловсруулах төсөл болон уурын зуухны хэрэглээнд нэвтрүүлэхэд зарцуулах аж. Мөн цахилгаан эрчим хүчний хүчдэл, дэд бүтцийг нэмэгдүүлэх, алслагдсан гэр хорооллын уурын зуухнуудыг дэд бүтцэд холбох, шинэчлэх зэрэг ажилд зарцуулахаар төлөвлөгджээ. "Цэвэр агаар сан” нь судалгааны байгууллага биш болохоор өндөр нарийвчлалтай тооцоо судалгаа хийх хүчин чадал байдаггүй аж. Тус байгууллага одоогоор ердөө 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй л үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа учраас нэг үгээр хэлэхэд нягтлан бодогчийн үүрэг л гүйцэтгэдэг юм байна. Тийм хэдий ч боломжийнхоо хэрээр гүйцэтгэл дээр хяналт тавьдаг ажээ. Судалгааг байгаль орчны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа төрийн бус байгууллага болон яам, нийслэл л хийж байгаа. Агаарын бохирдол буурч байгаа талаар бол  Ус, цаг уур, орчны шинжилгээний газрын агаарын чанарын мэргэжлийн албаны холбогдох мэргэжилтэнгээс илүү тодорхой мэдээлэл авах боломжтой гэсэн тайлбарыг Цэвэр агаар сангаас бидэнд өглөө.

Эцэст нь  энэ бүхний үр дүнд бид 30 хувиар хорт бодис нь багассан хотын утаагаар амьсгалж байгаа гэсэн эерэг бодолтой үлдлээ.  

Сэтгүүлч Б.Уламбаяр

Tsag.mn