-"Монголын төмөр зам” ТӨХК-ий Өмнийн говьд зам тавьж буй ажлын гүйцэтгэл ямар байна. Таныг гүйцэтгэх захирлын албан тушаалд томилогдсоноос хойш  ямар ахиц гарав. Мөн бэрхшээлтэй, нэн даруй шийдвэл зохих ямар асуудал байна вэ. Эндээс ярилцлагаа эхэлье?  
-"Монголын төмөр зам” төрийн өмчит хувьцаат компани шинэ төмөр замын бүтээн байгуулалтыг  хариуцан ажиллаж байгааг та бүхэн мэдэж байгаа. Шинэ төмөр замын хүрээнд Ухаахудаг- Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам, Хөөт- бичигтийн төмөр зам, Хөөтөөс  Нөмрөгийн төмөр зам, Шивээ хүрэн-Сэхээгийн боомтын төмөр зам, Таван толгойгоос зүүн тийш хэвтээ тэнхлэгийн буюу Сайншанд- Чойбалсан- Эрээнцав чиглэлд төмөр зам тавих асуудал багтаж буй.  Яг энэ мөчид Гашуунсухайт чиглэлд тавигдах төмөр замын  хөрөнгө оруулалтын асуудлыг үндсэнд нь шийдсэн гэх  баярт мэдээг дуулгах байна. 

Уг ажил 2004 оны наймдугаар сард зогссоныг та бүхэн мэдэж буй.  Өнөөдрийн тохиролцоогоор Шинхуа компани 49 хувь, МТЗ 51 хувийг эзэмшин улмаар   хамтарсан компани байгуулан шинэ төмөр замыг барьж байгуулах, ашиглах асуудлыг үндсэндээ тохироод байна. Өөрөөр хэлбэл, хоёр талын байгуулсан  хамтарсан компани операторын үүргийг гүйцэтгэх юм. МТЗ компани Ухаахудаг-Гашуунсухайтын чиглэлийн төмөр замаас Оюутолгойн салаа төмөр зам  тавих асуудлыг хамтад шийдэж, ашиглалтад оруулах нь зүйтэй гэж үзэж байгаа. Ухаахудаг-Гашуун сухайтын чиглэлийн төмөр замаар  жилд дээд тал нь 30 сая тонн нүүрс тээвэрлэх боломжтой, харин Оюутолгойн салаа төмөр замаар нэг сая тонн, далд уурхай ашиглалтад орсны дараа хоёр сая тонн зэсийн баяжмалыг төмөр замаар тээвэрлэнэ.

Ингэснээр Ухаахудаг-Гашуунсухайтын чиглэлийн төмөр замын эдийн засгийн үр ашиг дээшлэх ач холбогдолтой. Хоёрдугаар чиглэл болох Шивээхүрэн-Сэхээгийн боомтын 12.8 км төмөр замыг ашиглалтад оруулах техник, эдийн засгийн тооцоо хийгдээд дууссан. Төмөр замын доод бүтцийг МАК компани өөрийн хөрөнгөөр барина. Энэ төмөр зам тавигдсанаар Нарийнсухайтын ордыг  ашиглаж  байгаа зургаан компани жилд 14-16 сая тонн ачааг төмөр замаар тээвэрлэх нөхцөл бүрдэнэ. Хөөт-Бичигтийн чиглэлийн төмөр замын техник эдийн засгийн нарийвчилсан үнэлгээг Хятадын Төмөр замын зураг төслийн  гуравдугаар  компаниар хийлгэж байна. 

-Төмөр замын суурь бүтэц ямар төвшинд  явааг салбарын тань сайд газар дээр нь танилцлаа.  Хэвлэл мэдээллийн зарим хэрэгслээр цацагдсан шиг овоолсон шороо  угтсангүй. Сайд та бүхэнд ямар үүрэг, даалгавар, чиглэл өгөв?
-Манай хамт олон өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд хийж гүйцэтгэсэн бүтээн байгуулалтын ажилдаа  сэтгэл хангалуун,  итгэл үнэмшилтэй явж ирсэн гэдгийг юун түрүүнд хэлэхийг хүсч байна. Тиймээс салбарынхаа сайдад ажил байдлаа танилцуулахад нүүр бардам байлаа. Төмөр замын суурь бүтцийн ажлын гүйцэтгэл 86 хувьтай явааг хэвлэл мэдээллийн байгууллагын та нар  ч харлаа.  Чингис бондоос зарцуулсан 220 орчим сая ам.долларыг газар булаад хаячихсан  гэх мэдээлэл  худал, цуу  яриа байсныг  нүдээрээ  үзлээ шүү дээ. Миний хувьд энэ бүтээн байгуулалтын ажил эрчимтэйгээр цааш үргэлжлэх аваас амжвал 2016 оны сүүлээр амжихгүй бол 2017 оны эхний улиралд багтаж ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байна. Үүний үр дүнд Таван толгойн ордын нүүрсийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нөхцөл бүрдэнэ.  Үүний төлөө  манай хамт олон хичээн ажиллаж ирлээ.

-Төмөр замын  үлдсэн ажлыг Шинхуа компанитай хамтарч гүйцэтгэнэ гэж та дээр өгүүлсэн?
-Тийм. Монгол Улсын Засгийн газраас Таван толгойн ордыг  цогцоор нь хөгжүүлж, эдийн зсгийн эргэлтэд оруулах нь зүйтэй гэх байр суурьтай байгаа. Энэ үүднээс Таван толгойн орд руу тавих төмөр замыг  хамтарч үүрэг гүйцэтгэх Шинхуа  компанитай  хамтарч тавих нь зүйтэй гэж үзсэн.  Шинхуатай ярьж хэлэлцсэний үндсэн дээр тохиролцож чадсан. Ямар тохиролцоог хийв гэвэл  өмнө нь төмөр замыг 100 хувь конссерциум эзэмшээд 30 жилийн дараа 51 хувийг нь  төрд шилжүүлнэ, үлдсэн 49 хувийг конссерциум эзэмшихээр тохиролцсон байсан  юм. Тодруулж хэлбэл, Монгол Улс 30 жилийн дараа үр шимийг нь хүртэхээр  тохиролцсон байсан.  Тэгвэл өнөөдөр МТЗ компани Шинхуа компанитай 51:49 хувийн харьцаатайгаар хамтарсан компани байгуулж энэ замыг бариад шууд оператороо хийгээд явна, өөрөөр хэлбэл энэ зам ашиглалтад орсон  эхний өдрөөс ашиг шимийг нь Монголын тал хүртэх  нөхцлийг бүрдүүлсэн болно. 

-SAMSUNG компанитай хийсэн гэрээний тухайд?
-Төмөр замын бүтээн байгуулалтад тендерээр шалгараад оролцож байгаа компани бол SAMSUNG. Өнгөрсөн хугацаанд SAMSUNG компани гэрээний үүргээ биелүүлсээр ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Гэхдээ  хамгийн гол нь өнөөдөр хөрөнгө оруулалтын асуудал дээр өөрчлөлт ороод Шинхуа компанитай МТЗ компанийн байгуулах хамтарсан компани хөрөнгө оруулалтаа хэрхэн босгохоос бүтээн байгуулалтын ажлыг хэнээр хийлгэхээ шийдэх болж байна. SAMSUNG-аар үргэлжлүүлээд хийлгэх үү, эсвэл хамтарсан компани үлдсэн ажлаа хийх үү гэдгээ шийднэ. Яагаад ийм асуудал тулгарсан гэхээр МТЗ компанид энэ төмөр зам Энержи ресурс компаниас шилжиж ирэхдээ SAMSUNG компанийг ерөнхий гүйцэтгэгчээр сонгоод ажлаа эхлүүлсэн байсан.

Энэ үед байгуулсан гэрээ өнөөдөр хүчин төгөлдөр учраас нэг талын саналаар гэрээг шууд цуцлах боломжгүй. Иймээс манай талд ашигтай байх хамгийн оновчтой хувилбарыг хамтарсан компани сонгох болоод байна. Өнөөдрийн байдлаар  хөрөнгө оруулалт зогссонтой холбогдоод SAMSUNG манайд торгууль болон  сул зогсолтын төлбөр гэж 45 сая ам. долларын  алданги тооцоод байгаа. Хэрвээ бид SAMSUNG-тай хамтрахаар болбол алданги, сул зогсолтын асуудлаа тэглэ гэсэн  саналыг  тавих болно. Мөн түүнчлэн SAMSUNG-тай байгуулсан гэрээндээ өөрчлөлт оруулах зайлшгүй шаардлага бий. Манай хуульчид гэрээний нөхцлийг үзээд зарим заалтыг өөрчлөхгүйгээр гэрээг цаашид үргэлжлүүлэх бололцоогүй гэж үзсэн.

-Төмөр зам тавихад хамгийн гол ажил нь суурь бүтэц юм байна гэдгийг бид мэдэж авлаа.  Цаг хугацааг ч нэлээд шаарддаг бололтой юм.  Дэр мод, өртөө зангилаа байгуулах нь нэдэр дээрээ нийт ажлын 30 хувь гэж ойлголоо?
-Суурь бүтэц маань дээд  доод  хоёр хэсэгтэй. Доод хэсэг гэдэг нь  бидний сая харж, танилцсан далангийн ажил. Далан хэдий чинээ сайн, чанартай хийгдэнэ төмөр замын насжилт, чанар  төдий чинээ сайн байна гэсэн үг. Өөр нэг онцлогийн тухайд  Монгол Улсад өнөөдөр ашиглагдаж байгаа  УБТЗ-ын 1816 км төмөр зам  бол гуравдугаар зэргийнх. Бидний тавих төмөр зам бол нэгдүгээр зэргийнх. Ачааны вагоны нэг гол дээр ирэх даацын хэмжээ болон хөдөлгөөний хурд УБТЗ-аас өндөр. Тиймээс замын суурь бүтцийг чанар сайтай гүйцэтгэх нь төмөр замын ашиглалт болон эдэлгээнд төдий хэмжээгээр  сайнаар нөлөөлнө. 

-Ганбат захирлаа, нэг км зам ямар өртгөөр тавигдаж байгаа вэ. ТЭЗҮ-ийн тооцоо хийж байх үеийн ам.долларын ханш өнөөдөр хөрөнгө оруулалтад сөргөөр нөлөөлж байна уу?
-Төмөр замын өртөг бол харьцангуй ойлголт. Та бүхэн сая явж үзсэн, зарим газрын далан 10 метрийн өндөртэй бол нөгөө нь  бараг 00 буюу бараг газрын түвшинтэйгээ адил, бас зарим хэсэгтээ 11,5м гүн ухмалтай байх жишээний.   Энэ бүхнээс улбаалж зам тавих өртөг харилцан адилгүй.  Бид түрүүхэн 435 урт гүүр тавьж байгаа ажилтай танилцсан, тэнд тулгуур багануудыг нь босгосон байсан. Түүн дээгүүр  зам тавина. Энэ бол жирийн газар далан босгосноос 9-10 дахин өндөр өртөгтэйгөөр босдог. Тэгэхээр сайдад танилцуулж байсанчлан Шинхуа компани хилийн цаанаас орж ирэхдээ хуучин баталсан байсан боомтын төмөр  зам гэж байх үеийн зургаар хил сэтлээд ороод ирэхэд бэлэн болгочихсон байж байдаг.

Тиймээс өнөөдрийн байдлаар манай далангийн ажил зогссон цэг буюу ПК208 + 500-ээс хил огтлох цэгийн хооронд 30м-ийн өндөржилтийн зөрүү үүсээд байгаа. Өөрөөр хэлбэл, Шинхуа компани хилийн цаанаас төмөр зам тавихдаа манай хил хүртэл их өндрөөр буюу 30м-ийн өндрөөр тавьсан гэсэн үг. Тэгэхээр ПК208 + 500 цэгээс улсын хил хүртэл 10 гаруй км урттай тулгуурт зам барих шаардлага гарсан. Энэ нь далан босгосноос 9-10 дахин өндөр өртөгтэйгөөр баригдана. Өртөг  зардлын хувьд өндөр тусч байгаа биз. Ер нь бол хуучин хийгдсэн ТЭЗҮ-ийн тооцоогоор төмөр замын дээд, доод суурь бүтэц км зам үндсэндээ 1,6 сая орчим  ам. доллараар босч байгаа юм. 

-SAMSUNG компанитай  байгуулсан гэрээний үр дүн, хэрэгжилт өнөөдрийн өнцгөөс харахад та юу гэж дүгнэж байна вэ?
-Гэрээний  хэрэгжилтийн тухайд  МТЗ үүргээ биелүүлээгүй. Энэ нь хөрөнгө санхүүжилттэй холбоотой. Хөрөнгө мөнгөний асуудал шийдэгдэхгүй байна аа гэдэг чинь ажил зогсоно гэсэн үг. Үүнийг дагаад SAMSUNG-тай гэрээ байгуулсан  туслан гүйцэтгэгч компаниудын ажил бас зогсчихож байгаа юм. Гэрээнд заасанчлан сул зогсолтын улмаас МТЗ компани алданги хүлээгээд эхэлсэн. Үүн дээр төлбөрөө цаг хугацаандаа төлөөгүйн төлбөр нийлээд нийтдээ 45 сая ам.долларын алдангийг МТЗ хариуцах болоод байна.  Та бүхэн  МТЗ гэрээнийхээ үүргийг биелүүлээгүй иржээ гэсэн дүгнэлтийг хийж болно.

-Шинэ  төмөр замыг барьж ашиглалтад өгөх хүртэл шаардагдах хөрөнгө оруулалтын нийт  хэмжээ хэд бол. Шинхуагийн зүгээс хэдий хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийнэ гэж мэдэгдсэн бэ?
-SAMSUNG-тай хийсэн бидний гэрээ бол зөвхөн дээд доод  суурь бүтэц.  Үүнээс гадна дохиолол холбоо, цахилгаан хангамж, өртөө зөрлөг, ажилчдын орон сууц гэх мэт олон ажил  бий.  Энэ бүхэн  тендерийн хуулийн дагуу хийгдэх  ёстой ажил. Өнөөдрийн байдлаар Шинхуатай хамтарна гэдэг нь дээр дурдсан бүгдийг  цогцоор нь шийднэ гэсэн үг. Ухаахудаг-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам бол  тэрбум ам. долларын хөрөнгө оруулалтаар босох юм. Үүнд дээр өгүүлсэн бүх ажил багтана мөн дээр нь хөдлөх бүрэлдэхүүн худалдаж авах зардал багтсан байгаа.

-Монголын тал 51, Шинхуа 49 гэх харьцаа эцэслэн шийдэгдсэн гэж ойлгож болох уу?
-Өнөөдрийг хүртэл хийгдсэн  бүтээн байгуулалтын бүх ажлаа бид хөндлөнгийн аудитороор  үнэлүүлж 51 хувьдаа тооцуулна. Дээр нь  замын зурвас газраа үнэлүүлэх  ёстой. Энэ газар тэр чигээрээ  МТЗ компанийн мэдэлд 60 жилийн хугацаатай байгаа юм. Мөн түүнчлэн төсөл дээр ажиллаж байгаа МТЗ компанийн удирдлагын зардлаа үнэлүүлнэ. Мөн Засгийн газраас олгосон лиценз, тусгай зөвшөөрөл гэх мэт давуу байдлаа тэр чигт нь үнэлүүлсний эцэст энэ бүхэн бидний 51 хувь болох юм. Үр дүнд нь  манай  үнэлгээг үндэслээд Шинхуа компани өөрт ногдох 49 хувиа мөнгөөр гаргаж, хамтарсан компанийн дүрмийн санд оруулна. Үүний дараа үлдэх хэсгийг хамтарсан компани урт хугацаатай  зээл авч төмөр замын шинэ  бүтээн байгуулалтын ажлыг дуусгах учиртай. Тээвэрлэлт  эхэлмэгц зээлээ бага багаар төлнө. Ийм л нөхцлөөр тохирно доо.

-Төмөр замын трассын дагуу аж төрсөөр байгаа нутгийн малчдыг нүүлгэн шилжүүлэх, тэдэнд олгох нөхөн төлбөрийн асуудал хэрхэн яаж шийдэгдэж байгаа вэ. Сая бидэнтэй нутгийн иргэн М.Адьяа гэж хүн ирж уулзлаа. Тэрбээр эцэг өвгөдөөс уламжилж ирсэн өвөлжөөгөө 30 сая төгрөгөөр үнэлж, хотод түүгээрээ байр авах санаатай гэнэ. Гэтэл нөхөн төлбөрийг нь шийдэж өгөхгүй хоёр жил боллоо гэж гомдол мэдүүлсэн. М.Адьяа гуайгаас гадна хоёр айл байгаа юм байна?
-Ойрын үед, цаг алдалгүй шийдэх асуудал бол энэ. Тийм учраас үүнийг хэрхэн шийдэх талаар сайдтай санал солилцсон. Гурван айлын газрыг чөлөөлүүлэх талаар орон нутгийн удирдлагуудад хандан шаардлага хүргүүлсэн. Газраа чөлөөлөхийг хүсэхгүй байгаа гурван айл үнэндээ дааж давахын аргагүй шаардлагыг бидэнд тавьж, орон сууц нэхдэг. Орон нутгийн удирдлагууд хууль зөрчиж газар олгосон асуудал ч байгаа.  Хоёрдугаарт, байгаль орчин ан амьтны тухайд холбогдох яамны хүмүүстэй ярьж байгаад дархан цаазат болон байгалийн  дурсгалт газруудыг хамгаалалтад авах асуудлыг тавьж, ялангуяа боомт орчмын байгалийн дурсгалт газрын хилийн цэсийг өөрчлөх тухайд  холбогдох  яаманд нь албан тоот хүргүүлсэн байгаа.  

Ч.ЧУЛУУНЦЭЦЭГ
Эх сурвалж: www.mminfo.mn