Хэрэглээний эдийн засгаас үйлдвэрлэгч эдийн засагт шилжиж байна

Үйлдвэржихгүй бол хөгжихгүй. Хөгжихгүй бол хэзээ ч хүсээд байгаа ирээдүйгээ цогцлоон бүтээж чадахгүй. Тиймээс үйлдвэржих хэрэгцээ, шаардлага бидний өмнө ирээд байна. Ингэснээр монгол хүн ажилтай, орлоготой байх боломж бүрдэнэ. Үүнийг одоо л эхлүүлэхгүй бол оройтох гээд байгааг Аж үйлдвэрийн сайд Д.Эрдэнэбат сануулж байна. Дэлхийн хөгжингүй болон хөгжиж буй орнууд аж үйлдвэржиж байж өнөөгийн шинэ төрхөө олсон байдаг. Ийм хөрсөн дээр бэхжиж, бие даан боссон эдийн засаг хүчтэй байдаг гэдгийг БНСУ болон Японы жишээ тодхон харуулж байна.

Үйлдвэрлэгч орны эдийн засаг хэрэглэгч орны эдийн засгаас илүү тэнхээтэй, өрсөлдөх чадвартай байх нь маргаангүй үнэн. Дэлхий нийтийг хамарсан санхүүгийн хямрал болон зах зээлийн уналтад хүчтэй эдийн засгууд дагаж савлаад байдаггүй.

Харин ашигт малтмалын арвин их нөөцтэй, өргөн уудам нутагтай Монголд аж үйлдвэржих хөдөлгөөн сүүлийн 25 жилд идэвхтэй өрнөсөнгүй. Хувийн хэвшлийнхний хичээл зүтгэл дээр аж үйлдвэрийн салбар тогтож, эдийн засгийн шилжилт хөдөлгөөн өрнөх явцад урьдын тогтолцоо "ул” болжээ. Цагийн "шуурга”- нд эвдэрч, тоногдож, элэгдэж хуучирсан аж үйлдвэрийн боловсруулах салбар өдгөө шинэ гарааны наана нь ирсэн байна. Үүнийг бататгах "Монголд үйлдвэрлэв” аж үйлдвэрийн анхдугаар чуулган "Shangri-La” зочид буудалд баасан гарагт эхэлж, хөгжлийн асуудлаа хамтдаа хэлэлцлээ. Баялаг бүтээгч хэмээн тодотгодог энэ салбарынхан Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого дор нэгдсэн нь энэ.

Аж үйлдвэрийн салбар Монгол Улсын ДНБ-ий 10 хүрэхгүй хувийг эзэлж байгаа нь чамлалттай. Тогтвортой, хүртээмжтэй өсөлтийг хангахын тулд өрсөлдөх чадвартай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлэх шаардлага тулгарах болсон. Тиймээс экспортыг нэмэгдүүлж, импортыг орлох нэмүү өртөг шингээсэн эдийн засагтай болох нь шинэ гарц хэмээн тодорхойлж байна. Үүнийг ажил болгоход аж үйлдвэрийн салбарт төрөөс баримтлах бодлого түлхэц болно гэж салбарынхан үзэж байна.

З.ЭНХБОЛД: ОДОО ЭНЭ БАЙДЛААС САЛАХ ЦАГ БОЛСОН

"Монголд үйлдвэрлэв” хэмээх шошготой бараа, бүтээгдэхүүн манай орныг дэлхий нийтэд таниулах нэрийн хуудас байгаасай гэж Д.Эрдэнэбат сайд онцолж байна. Салбарын итгэл үнэмшил шинэ шатанд гарсныг, үүнийг хэрэгжүүлэх бодлого, эрх зүйн орчин үлэмж сэргэж байгааг тэрбээр тэмдэглэсэн юм. Тухайлбал, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих зорилгоор Үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийг УИХ баталж гаргасан нь томоохон ахиц гэж салбарын сайд илтгэлдээ тодотгов.

Хоёр жилд нэг удаа зохион байгуулахаар төлөвлөж буй чуулганд нийт 500 гаруй зочид төлөөлөгч ирсэн байна. Оролцогчдын 45 хувь нь бизнесийн төлөөлөл байсныг Аж үйлдвэрийн яамнаас мэдээллээ. Монголчууд хэрэглээний эдийн засгаас үйлдвэрлэгч буюу бүтээгч эдийн засагт шилжиж байгааг салбарын сайд онцолж байна. Энэ нь Монгол Улс экспортын баримжаатай үйлдвэрлэл, үйлчилгээ давамгайлсан, хувийн хэвшил тэргүүлсэн эдийн засгийн өсөлт, хөгжлийн стратегийг сонгож байгааг тоймлон тунхаглалаа. Нийтлэг ойлголтыг бий болгож, үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх хөгжлийн гарцыг тодорхойлох чуулганд төрийн гурван өндөрлөг өөрсдийн илгээлтээ сонордуулсан юм.

УИХ-ын дарга З.Энхболд "Улс орны хөгжлийн үндсэн суурь нь том ч бай, жижиг ч бай нэмүү үнэ цэнэ шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, баялаг бүтээх явдал байдаг. Бид уул уурхайгаас хэт хамааралтай жижиг эдийн засагтай улс. Тийм ч учраас манай эдийн засаг дэлхийн зах зээл дээрх түүхий эдийн үнэ ханшаас хэт хамаарч, хүчтэй савлагаанд байнга өртөж байдаг. Одоо энэ байдлаас салах цаг болсон” хэмээн илгээлтдээ тэмдэглэсэн байна.

Аж үйлдвэрийн салбарт бага хүүтэй, урт хугацаатай зээлийн хэрэгцээ их байна

Технологийн хоцролтоос богино хугацаанд гарах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг урамшуулах, шинэ дэвшилт техник технологийн ур чадварт суралцах, өөрийн нөхцөлд нутагшуулах бодлогыг Монгол Улс барихаар төлөвлөж байгаа аж. Энэ хүрээнд Засгийн газраас Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд дунд хугацааны стратегийг саяхан баталсан. Үүний дагуу салбарын яам эхний таван жилийн стратеги төлөвлөгөөгөө гаргажээ.

ХЯМД ЭХ ҮҮСВЭРТЭЙ ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ШААРДЛАГАТАЙ БАЙНА

Тоо худал хэлдэггүй гэдэг. Манай улс өрсөлдөх чадвараараа дэлхийд 133 орноос 109 дүгээрт эрэмбэлэгдэж байна. Нийт боловсруулах үйлдвэрлэлд өндөр технологи дөнгөж 5.3 хувийг эзэлж байгаа аж. Энэхүү тоон үзүүлэлт манай хоёр хөрш болох ОХУ-аас дөрөв дахин, БНХАУ-аас найм дахин доогуур байгаа юм. Дэлхийн эдийн засгийн эерэг шалгуур үзүүлэлтээр боловсруулах үйлдвэрлэлийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ дунджаар 20 хувь байдаг бол манайх 8-9 хувийн хооронд хэлбэлзэж байгаа юм.

Сүүлийн 23 жилийн хугацаанд нийт гадаадын хөрөнгө оруулалтын 72.5 хувийг уул уурхай, геологийн эрэл хайгуулд, 17.8 хувийг худалдаа, нийтийн хоолны салбарт оруулж иржээ. Харин боловсруулах үйлдвэрт 1.2 хувь нь орсон байна. Үүнийг нэмэгдүүлэх шаардлага байгааг оролцогчид хэлж байсан юм. Гадаадын хөрөнгө оруулалт хумигдаж байгаа боловч дотоодын хөрөнгө оруулалт өссөн дүнтэй гарсныг Аж үйлдвэрийн яамнаас мэдээллээ.

Аж үйлдвэрийн салбарт бага хүүтэй, урт хугацаатай зээлийн эрэлт хэрэгцээ их байна. Тиймээс банкны байгууллагаас үзүүлэх санхүүгийн үйлчилгээг төрөлжүүлэх, боловсронгуй болгох асуудлыг чуулганы үеэр хөндсөн юм. Тухайлбал, үнэт цаас, хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэх замаар өрсөлдөх чадвартай үнэт цаасыг гадаад зах зээлд гаргаж, хөрөнгийн гадаад эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх боломжтой хэмээн зарим судлаач үзэж байна.

Үүнээс гадна экспортын үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилготой холбоо, экспорт, импортын банк зэрэг төрөлжсөн байгууллагатай хамтран ажиллах нь оновчтойг тэмдэглэж байсан. Шинэ мэдээ дуулгая. Говийн бүсэд жилд хоёр сая тонн газрын тос боловсруулах хүчин чадалтай үйлдвэр байгуулах урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэл /ТЭЗҮ/ бэлэн болсон байна. Хүнд үйлдвэрийн салбар дахь бүтээн байгуулалт үүгээр түүчээлж, зүүн бүсэд жилд 300 мянган тонн газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах бэлтгэл ажил эхэлжээ. Мөн нүүрснээс байгалийн хий гарган авах үйлдвэр барих төслийн ТЭЗҮ-ийг боловсруулж байгаа аж. Эдгээр төслөөс гадна Дархан-Сэлэнгийн бүс нутагт хар төмөрлөгийн цогцолборыг дэд бүтцийн хамтаар барьж байгуулах төслийн эхний "хар зураг” гарсан байна.

ЭКСПОРТЫН ӨМНӨХ "ЗОВЛОН”

"Монголд үйлдвэрлэв” чуулган зургаан хэсгээс бүрдсэн. Үүний хоёр дахь хэсэг нь "Экспортын чиг баримжаатай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл”. Энэхүү хэлэлцүүлэгт "Дархан нэхий” хувьцаат компанийн гүйцэтгэх захирал Э.Батсайхан, "Буян” компанийн ерөнхий захирал Б.Жаргалсайхан, "Эрдэнэс Оюутолгой” компанийн гүйцэтгэх захирал Да.Ганболд тэргүүтэй зочид оролцсон юм.

"Буян” компанийн ерөнхий захирал Б.Жаргалсайхан "Хөрш болон гуравдагч орнууд эрсдэл үүрээд хөрөнгө оруулах нь маш ховор. Тэдний манайхаас бэлэн бүтээгдэхүүн бус түүхий эд худалдан авах сонирхол илт давамгайлж байна. Үүнийг гадаад худалдааны өндөр алдагдлаас харж болно” гэв.

Тэрбээр "Эдийн засаг, бизнесийн хамтын ажиллагааг эрх тэгш хөгжүүлэх шаардлагатай байна. Ингэснээр бидний өмнө зах зээлийн боломж гарч ирнэ. Манай хөрөнгө оруулалтын болон бизнесийн орчин тийм ч доогуур үнэлгээ авах хэмжээнд тулчхаагүй” хэмээн үзэж байна.

"Балчир ардчилал бий болоогүй байхад үйлдвэржилтийн хөрс суурь тавигдсан байдаг” гэж Да.Ганболд онцоллоо. Тэрбээр "Өнөөдөр төрийн бодлого сонгуулийн мөчлөгөөс хэтрэхгүй байна. Дөрвөн жилийн хугацаанд босдог үйлдвэр нэг ч байхгүй. Тухайлбал, зэс хайлуулах үйлдвэр 30-40 жижиг үйлдвэрийн цогцолбор байдаг” гэв. Экспортод зориулсан үйлдвэрлэлийг хэрхэн дэмжих асуудлыг энэхүү салбар хуралдаан хөндсөн юм. Боловсруулсан бүтээгдэхүүн гаргах анхны давлагаа 1960 оноос эхтэй. Тэгвэл аж үйлдвэржилтийн хоёр дахь давлагаа сэргэж байгааг Да.Ганболд тоймлон дүгнэлээ.

ХУВЬСГАЛ БА ХУДАЛДАА

"Аж үйлдвэрийн хувьсгал эхэлж байна” гэж Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч П.Очирбат "Монголд үйлдвэрлэв” чуулганы индрээс мэдэгдэв. Гэхдээ мөнгө өгч, үйлдвэр бариад аж үйлдвэржихгүй нь сүүлийн жилүүдэд батлагдаж буйг онцоллоо. Харин цогц шийдэл нь Монгол Улсыг үйлдвэржсэн орон болгоно гэдэгт эл форумд оролцогчид итгэж байна. "Зөвхөн аж үйлдвэрийн хуулийг өөрчлөх бус бусад салбарын хуульд үйлдвэрлэлийг дэмжих зохицуулалт тусгах нь зүйтэй” гэж Монголын Ложистикийн холбооны тэргүүн А.Мөнхболд хэлсэн.

Тухайлбал, авто тээврийн салбарт аж үйлдвэрийг дэмжих заалт үгүйлэгдэж байгаа аж. Дэд бүтэц нь аж үйлдвэр хөгжих нэг гарц гэдгийг "Номин холдинг” компанийн гүйцэтгэх захирал С.Сайнбат илэрхийлсэн. Гэвч Монгол Улс тээвэрлэлтийн индексээр 160 орноос 143 дугаарт жагсаж байна. Тиймээс ложистикийн салбараа сайжруулахад 1.8 их наяд төгрөг шаардлагатай гэсэн тооцоо гарчээ.

Түүнчлэн "Аж үйлдвэрийн нэг тулгуур нь худалдаа” гэж "Эрин Интернэшнл” компанийн гүйцэтгэх захирал Я.Эрхэмбаяр томьёолсон. Гэвч өнгөрсөн 20 жилийн турш манай худалдааны салбар нь үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих бус төсөв бүрдүүлэхэд чиглэж байсныг тэрбээр шүүмжлэв. Өөрөөр хэлбэл, аж үйлдвэр хөгжихөд манай дэд бүтэц, худалдааны салбар бэлэн биш байна. Бондын хөрөнгөөр чадавхижсан ч, борлуулалтгүй байгаа хөнгөн үйлдвэрүүд үүний бодит жишээ гэж чуулганы зарим оролцогч хэлсэн юм.

САНХҮҮЖИЛТ ТАТАХ БОЛОМЖ

Монгол Улсын Хөгжлийн банк өнгөрсөн хугацаанд нийт 1.2 их наяд төгрөгийн хөрөнгийг аж үйлдвэрийн салбарт оруулжээ. Харин энэ салбар дахь гадаадын хөрөнгө оруулалтын ердөө 1.2 хувийг боловсруулах үйлдвэрүүдэд хийсэн бөгөөд дийлэнх хувийг уул уурхай, хайгуул эзэлж байна. Өөрөөр хэлбэл, манай боловсруулах үйлдвэрлэлд гадаадын хөрөнгө оруулалт татах боломж сул байгааг харж болохоор байна. Учир нь 2-3 жилийн хугацаанд, 10-аас дээш хувийн өгөөж "нэхдэг” гадаадын хөрөнгө оруулагчдад энэ салбар "муу” хөрөнгө оруулалтад тооцогдож байна.

Тэр дундаа, төмөр, цемент, газрын тос боловсруулах зэрэг суурь үйлдвэрлэлд хөрөнгө оруулалт татах нь "Монголд үйлдвэрлэв” чуулганы гол сэдэв байлаа. Энэ чиглэлд хамтарсан үйлдвэр байгуулах нь санхүүжилт босгох түгээмэл арга. Мөн концессийн гэрээгээр томоохон төслүүдээ урагшлуулах боломж байна. Үүнээс гадна ирээдүйд үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүнээрээ санхүүжилт олох боломжийг "Монголын алт” компанийн ерөнхийлөгч Б.Нямтайшир санал болгов. Тус компани энэ аргаар Европын банк, санхүүгийн байгууллагуудаас хөрөнгө оруулалт татсан билээ.

"Хэрэв бүтээгдэхүүн нь олон улсын чанар, стандартад нийцвэл хөрөнгө оруулалт татах боломж бий” гэж ноён Б.Нямтайшир хэлсэн. Харин томоохон төслүүдэд баталгааны асуудал чухал байгаа бөгөөд банкны зээлд баталгаа гаргах хууль эрхзүйн орчныг бүрдүүлэхийг баялаг бүтээгчид хүслээ. Мөн гадаадын хөрөнгө оруулалтаас гадна дотоодын банк, санхүүгийн байгууллагууд аж үйлдвэрийн салбараа дэмжих ёстой гэж оролцогчид үзэж байна.

Тэгвэл "Голомт” банк хилийн чанадаас санхүүжилт татах зээлийн шугам нээгээд байгаа аж. Харин Хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирал Н.Мөнхбат "Аж үйлдвэрийг дэмжихийн тулд дэд бүтэц, худалдааны салбарт дэмжлэг үзүүлэх нь зүйтэй” гэж мэдэгдэв. Тус банк экспортын даатгал, лизингийн санхүүжилт зэрэг шинэ бүтээгдэхүүн зах зээлд гаргах гэж байгаа.

Чуулганы төгсгөлд Аж үйлдвэрийн сайд Д.Эрдэнэбат "Гарааны зурхай дээрээ байгаа аж үйлдвэрийн салбарын хөдлөх чигийг чуулганаар харлаа” хэмээн тодотголоо. Түүнчлэн тэрбээр салбарын хууль эрхзүй, бодлогын шинэчлэлээ үргэлжлүүлнэ гэдгээ мэдэгдсэн юм.

Б.Баяртогтох, Г.Байгал

Засгийн газрын мэдээ