Эрдэс баялаг дагасан сүүлийн хоёр жилийн эдийн засгийн уналт зөвхөн Монголд төдийгүй дэлхийн улс орны уурхайчдад хүндээр тусч эхэллээ. Үнэ ханшийн уналт, эрэлтээс давсан нийлүүлэлтээс үүдэлтэй энэ хямралыг уул уурхайн гигант компаниуд ажлын байрны цомхотголоор аргацааж, орлого зарлагаа тэнцүүлэхийг хичээж байна. Энэ оны эхний гуравдугаар улирлын судалгаар АНУ-д уул уурхайн салбар дахь ажиллах хүчний тоо сар дараалан буурч, өнгөрсөн есдүгээр сард 10300 хүнийг дахин ажлын байргүй болгосон бол хагас жилд гурван тэрбумам.долларын алдагдал хүлээсэн Их Британийн "Anglo American”  групп ажилчдынхаа 35 хувийг буюу 53000 ажлын байрыг цомхотгох төлөвтэй талаар олон улсын хэвлэлүүдэд бичиж байна. Австралид  уул уурхайн нийт мэргэжилтнүүдийн 16,2 хувь нь ажилгүй болжээ. Энэ нь 2012 оны хямралын үеийнхээс 1,7 хувь буюу бараг 10 дахин өссөн дүн юм. Уул уурхайд үүссэн энэхүү цохилт 2017 он хүртэл үргэлжилж, ажил олголт эргэн сэргэх төлөвгүй хэмээн олон улсын шинжээчид үзэж байна. Манайд ч уул уурхайн салбарын байдал үүнээс дордож, ажилгүйчүүдийн эгнээнд албан ёсоор шилжигсдийн тоо өмнөх жилүүдийнхээс эрс нэмэгдсэнийг Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын тайлангаас харж болохоор байна.

2015 оны 11 дүгээр сарын байдлаар  Ажилгүйдлийн даатгалын санд 16,9 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэн, 18.6 мянган хүний ажилгүйдлийн даатгалын тэтгэмжид 19.7 тэрбум төгрөгийг зарцуулжээ.  Энэ нь Сангийн орлого өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 0,4 тэрбум төгрөгөөр, зарлага 3,5 тэрбум төгрөгөөр өссөнийг албан ёсны сайтwww.ndaatgal.mn -д   дурджээ. Энэ нь  сүүлийн таван жилд Ажилгүйдлийн тэтгэмжийн сангийн зарлага анх удаа орлогоосоо давж гарсан үзүүлэлт хэмээн салбарынхан нь онцолж байгааг анхааралгүй өнгөрч боломгүй.

Өмнө нь бид төсөвт үүссэн цоорхой, татварын орлогын тасалдлаар уул уурхайн салбарын уналтыг мэдэрдэг байлаа. Харин одоо төсвийн орлого, зарлагыг тооцсон тооцоогүй айл өрх, жирийн иргэдийн амьдралд авдаг цалин, олдог орлогын хэмжээ эрс багассанаар илт мэдрэгдэж эхэллээ.  Саяхныг хүртэл цагийн ажил хийх, хоолны газар сав угаагчаар ажиллах хүн олддоггүй байсан бол одоо Ажлын зар гарсан даруйд хэдэн арваараа өрсөлдөж, ажлын байр олдохгүй болсон талаар хүмүүс ярьж байна. Байдал ийм байхад байгууллага, аж ахуйн нэгжүүдийн ялангуяа нийгэм дэх дундаж, түүнээс дээш  орлоготой хэсгийн дийлэнхийг бүрдүүлж буй уул уурхайн салбар дахь цомхотголоор халагдсан, цалингүй, хугацаагүй чөлөө  авсан  хүмүүсийн тоо  улам нэмэгдэх хандлагатай байна. Сүүлийн томоохон жишээ гэхэд Монголын хамгийн том ажил олгогч "Энержи ресурс” үндсэн ажилтнуудынхаа 10 хувийг цомхотгохоо мэдэгдлээ. Саяхныг хүртэл үндсэн болон туслан гүйцэтгэгч компанид ажиллагсадтайгаа нийлээд 10 гаруй мянга хүн буюу энэ тооны айл өрхийг энэ компани "”тэжээж " байсан. Харин одоо үлдсэн 1844 үндсэн ажилтныхаа 10 хувь буюу 184 хүнийг аргагүйн эрхэнд ажилгүйчүүдийн эгнээнд орууллаа. Энэ нь эрх баригчдад нэгийг бодуулж хоёрыг сануулсангүй.  Туслан гүйцэтгэгч, ханган нийлүүлэгч гээд олон зуун компанийг оруулбал өнөөдөр гуравхан сая хүн амтай, үүнийх нь тал хүрэхгүй хувь нь хөдөлмөрийн насны хүмүүс эзэлдэг манай орны хувьд энэ бол маш харамсалтай тоо юм.

Ажиллагсдаа цомхотгох, түр чөлөө олгох явдал МАК, "Вагнер ази” "Сентерра гоулд Монголия”, "Алтайн хүдэр”,  "Болд төмөр ерөө гол”,  "Саус гоби ресурс” гээд уул уурхайн томоохон компаниудад энэ оны эхнээс эхэлсэн. Одоо хүртэл үргэлжилж сар бүр л хэдэн арваар нь ажлаас чөлөөлж байна.    Үүнд дэлхийн зах зээл дэх уул уурхайн салбарын уналтаас гадна манай төр, засгийн тогтворгүй байдал, санаатай санамсаргүй  бодлого шийдвэрүүд хамгийн их нөлөөлснийг эрх баригчид эрх биш хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. Оюутолгой, Тавантолгой, Гацуурт, Төмөр зам гээд мега төслүүдээ ядаж гацаалгүй хөдөлгөсөн бол Монголын эдийн засаг элгээрээ хэвтэж, айл өрхийн амьдрал өнөөдрийнх шиг ажилгүйчүүдээр  дүүрч,  өр зээлийн гинжинд хэлхэгдэхгүй байх байлаа. Уул уурхайн салбараас эхэлсэн ажилгүйдэл,  өр зээлийн гинжин сүлжээ  өнөөдөр  банк, барилга, худалдааны салбараар хүрээгээ тэллээ.

Үйл ажиллагаагаа хумисан, сул зогссон компани, ажилгүй болсон иргэн бүрийн цаана төлөгдөхгүй татвар, чанаргүй зээл бий. Үүнийг дагаад чадамжгүй худалдан авалт, бэлэн мөнгөний хомсдол гээд нийгэм, эдийн засгийг сөхрүүлж буй олон хүндрэлүүд ар араасаа цуварч эхэлсэн нь ард түмнийг сөхүүлж гүйцлээ.

Энэ оны 10 дугаар сарын байдлаар чанаргүй зээлийн хэмжээ 855,5 тэрбум төгрөгт хүрч, арилжааны банкуудын олгосон нийт зээлийн 7,2 хувийг эзэлжээ.  Өмнөх оны мөн үеийнхээс 41 хувиар өссөн энэ үзүүлэлт бол уул уурхайн салбараас эхэлсэн энэ хүндрэл цашид банкны салбарыг ч гогдож мэдэхээр болж буй түгшүүрийн харангын эхний дэлдэлт юм.

Монголбанкны энэ оны аравдугаар сарын мэдээллээр  ипотекийн зээлийн үлдэгдэл 3370.5 тэрбум төгрөг, нийт зээлдэгчдийн тоо 75877-д хүрчээ.   Гэтэл энэ зээлийн үлдэгдлийг  эргэн төлөх чадалтай хувь хүн, айл өрх 75877 зээлдэгчээс хэд  үлдсэн бол?

Арилжааны банкуудын хийсэн албан бус судалгаа тандалтаас харахад зээлд хамрагдагсдын олонхи нь уул уурхайн салбарт ажиллагсад байдаг.  Гэтэл Үндэсний статистикийн хорооны өнгөрсөн оны мэдээгээр  уул уурхайн салбарт 20 мянга гаруй хүн ажиллаж байснаас өнөөдөр хэд нь үлдэв. Судалгаа тооцоо байна уу?

МҮЭХ-дын Хуулийн хэлтэс цомхотголд өртсөн, цалингүй чөлөө хүчээр авсан, тодорхойгүй хугацаагаар амралтыг нь олгож ажилгүйчүүдийн эгнээнд хүчээр шилжүүлсэн салбар салбарын олон хүний өргөдөл гомдолд дарагджээ. Дийлэнх нь уул уурхайн салбарт ажиллагсадтай холбоотой. Гэвч төр, засгийн цаг хугацаа алдсан, шийдвэргүй, тодорхойгүй, улстөржсөн байдлаас  шууд хамааралтайгаар үүссэн, цаашид ч үргэлжлэх  ажилгүйдлийг хэн, хэрхэн зохицуулах вэ? Цаг хугацаа алдсанаас болж эдийн засаг, нийгмийн байдал өдрөөс өдөрт хэцүүдсээр байгаа үед энэ "ажилгүйдлийг” хуулиар ч, хүчээр ч зохицуулах боломж компани,  байгууллагуудад хомсдсоор байна. Байдал ийм болчихоод байхад УИХ, Засгийн газар  ажилгүйчүүдийн эгнээнд шилжсэн, шилжихээ хүлээж байгаа олон мянган хүмүүсийн төлөө яагаад юу ч хийхгүй байна вэ? УИХ-ын гишүүд ажилтай, орлоготой. Өнөөдөр хоол, маргааш  зээлийн хүүгээ төлнө гэх зовлонгүй. Тийм болохоор УИХ, Засгийн газар дээр хэлэлцэж буй мега төслүүдийг хөдөлгөсөн ч, үл хөдөлгөсөн ч тэдэнд  ялгаагүй байх. Харин орлоготой байхын тулд  заавал ажил хийх ёстой ард түмний  хувьд гацаанд байгаа ганц ч гэсэн төслийг яаралтай  хөдөлгөх хэрэгтэй байна.

Удахгүй шинэ оноо хүлээн авах баяр болно. Байгууллага хамт олон бүхэн л өнгөрснөө үнэлж, ирээдүйгээ сайхнаар угтаж шинэ жилийн баяраа тэмдэглэдэг. Харин энэ шинэ жилээр олон байгууллага,  компанийн удирдлагууд он цагийг хамтдаа туулж, өнөөдрийг хүртэлх амжилтыг хамтдаа босголцсон ажиллагсадтайгаа "салах ёс” хийнэ. Ажлаас чөлөөлөх мэдэгдэл. Үүнийг өнөөдөр гардан авсан, авах гэж байгаа олон хүн бий. Гэхдээ тэдний дийлэнх нь  сайхан цаг ирэхээр ажилдаа эргэж орно, хамт олонтойгоо баяртай эргэж уулзана гэх өөдрөг итгэлээр өнөөдрийн авсан мэдэгдлээ маргаашийн урилга хэмээн найдаж "Цом гардах” хэмээн нэрлэж байна. Амьдрал ийм байхад эрхэм улстөрчид гацаанд оруулсан мега төслүүдээ таг мартан, маргаашийн сонгуульдаа бэлтгэн шоудах нь Төр, ард түмнийхээ төлөө зүтгэх төрийн тангарагтай тань  нийцэхгүй байна.

Д.Оюун-Эрдэнэ