Монгол Улс тав хүрэхгүй жилийн дотор энэ үүргээ биелүүлж чадах уу

Технологийн тэрбумтнууд дэлхийг аврах төлөвлөгөө боловсруулж байна. Тэд нэгдэж "Mission Innovation” хэмээх даалгавар биелүүлэх гэж буй тухай та дуулсан байж магадгүй. Зайлшгүй эхлүүлэх шинэ санаачилга хэмээх тус ажиллагааг "Microsoft”-ыг үндэслэгч Билл Гейтс удирдана. "Facebook”-ийн Марк Цукерберг, "Amazon”-ийн Жефф Безос, "Alibaba”-ийн Жэк Ма, "Linkedln”-ийн Рид Хоффман, Саудын Арабын хунтайж Аль-Валид бин Талал, хөрөнгө оруулагч, хүмүүнлэгийн үйлстэн Жорж Сорос тэргүүтэй 20 тэрбумтан түүнд хөрөнгө, хүч нэмнэ.

Тэрбумтан, шинийг санаачлагчдаас бүрдсэн тус баг зөвхөн сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулаад зогсохгүй өөрсдийн туршлага, ур чадвараа зориулахаар болжээ. Тэрбумтнуудын клубын тэргүүн Б.Гейтс ногоон эрчим хүчний төлөө хоёр тэрбум "ногоон”-оор туслахаа Парист болсон Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх НҮБ-ын 21 дүгээр чуулганы үеэр илэрхийлэв.

Чуулганы үеэр томоохон гүрнүүдийн удирдагчид ч эх дэлхийг аврахын тулд хүлэмжийн хийг бууруулж, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг дэмжих нь зүйтэй гэдэгт анх удаа санал нэгдсэн. Мөн 2020 он гэхэд цахилгааны хэрэглээнийхээ 20 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангах үүргийг улс орон бүр хүлээсэн юм. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама "Сэргээгдэх эрчим хүч бол сонголт бус шаардлага” хэмээсэн. Энэ нь нар, салхи, усны эрин ирснийг баталж буй.

Тэгвэл сэргээгдэх эрчим хүчний шавхагдашгүй нөөцтэй хэмээдэг Монгол Улс тав хүрэхгүй жилийн дараа энэ үүргээ биелүүлж чадах уу? Цаасанд (Төрөөс эрчим хүчний талаар баримтлах бодлогын баримт бичиг) бичигдсэнээр Монгол Улс 2023 он гэхэд цахилгааныхаа 20 хувийг "цэвэр” эрчим хүчнээс гаргах төлөвлөгөөтэй.

Харин манай улс өдгөө нийт эрчим хүчний хэрэглээнийхээ 10 орчим хувь буюу 100 орчим мегаваттыг ногоон эх үүсвэрээс бүрдүүлж байна. Тэгэхээр бидэнд эх дэлхийн өмнө хүлээсэн үүргийнхээ дагуу тав хүрэхгүй жилийн дотор хоёр дахин өсгөх сорилт тулгарч байгаа биз.

Энэ онд хоёр цахилгаан станцын ажил эхэлнэ

Манай сэргээгдэх эрчим хүчний тал хувийг 50 мегаваттын Салхитын цахилгаан станц үйлдвэрлэдэг. Мөн Говь-Алтай, Ховд аймагт байрлах хоёр станц үүнд хүч нэмнэ. Үүнээс гадна 100 гаруй мянган малчин өрх нарны эрчим хүчний эх үүсвэр ашиглаж байна.

Монгол Улс сэргээгдэх эрчим хүчний үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлж, 2007-2009 онд 20 гаруй суманд нар, салхины станц барьж, хөрөнгө оруулсан. Гэхдээ эдгээр станцын ихэнх нь өдгөө зогсчихож. Монгол орны эрс тэс уур амьсгалаас үүдэн бага оврын станцууд найдваргүй нь батлагдаж, тогтвортой ажилласангүй. Тиймээс иргэдийг цахилгаанаар найдвартай хангахад усны эрчим хүч голлох үүрэг гүйцэтгэнэ гэж мэргэжилтнүүд үзжээ.

Монгол Улс зургаан сарын өмнө Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуулиа шинэчилсэн. Энэ хүрээнд "цэвэр” эрчим хүчийг дэмжих тарифын системийг нэвтрүүлсэн юм. Өөрөөр хэлбэл, киловатт цаг тутамд төлж буй таны цахилгааны төлбөр тутмын дөрвөн төгрөг талын Монголд ногоон эрчим хүч үйлдвэрлэхэд зарцуулагдана.

Энэ шийдвэрийн дараа буюу зургаан сарын хугацаанд нарны нийт 200 мегаваттын 10 гаруй станц барих хүсэлт иржээ. Өөрөөр хэлбэл, хууль, эрх зүйн өөрчлөлт хөрөнгө оруулагчдын хүсэлд хэр нийцэж буйн баталгаа энэ. Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарын хууль эрх зүйн орчин таатай болсныг салбарын сайд Д.Зоригт онцолж байсан юм.

Гэвч АНУ-ын Сэргээгдэх эрчим хүчний үндэсний лабораторийн тооцоолсноор сэргээгдэх эрчим хүчний 2600 гегаваттаас илүү нөөцтэй улсын хувьд эдгээр нь даанч чамлахаар үзүүлэлт.

Уламжлалт болон "цэвэр” эрчим хүчний арвин нөөцтэй Монгол Улс уул уурхайгаас дутуугүй эрчим хүчээр бүс нутагтаа амжилт олох боломжтой гэдгийг гадаад, дотоодын удирдагчид ам уралдан ярьдаг.

Говийн нар, салхийг ашиглан, улс алгасан эрчим хүч импортлох Азийн супер сүлжээ санаачилга зөв зүйтэй гэдгийг ч судлаачид хэлдэг. Гэхдээ олон хүчин зүйлээс хамааралтай, урт хугацаа, их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардах санаачилгаас илүү бодит байдлаа үнэлэх, дүгнэх шаардлага байгааг мэргэжилтнүүд анхааруулав.

Үүнээс гадна хэрэглэгч бүр эрчим хүч үйлдвэрлэгч болох боломжтой. Скандинавын орнууд нийт эрчим хүчний хэрэглээнийхээ 90 орчим хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээс авдаг байна. Үүний багагүй хувийг байшингийнхаа дээвэр дээр салхин сэнстэй, нарны зай хураагууртай айл өрхүүд бүрдүүлдэг байна.

Дэлхий даяар нар, салхи, усны эрин ирж байна. Технологийн тэрбумтнууд ногоон эрчим хүч тийш анхаарлаа хандуулсан тул технологи улам сайжирч, дэвшил гарна гэж найдаж байгаагаа Билл Гейтс хэлсэн. Тэгвэл тэрбумтнууд шиг хүч, хөрөнгө оруулалт хийхгүй ч энэ эриний хэсэг болох боломж иргэн танд бий.

МОНГОЛ УЛСЫН СЭРГЭЭГДЭХ ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ САЛБАР УРАГШИЛСАН

Эрчим хүчний яамны Стратегийн бодлого төлөвлөлтийн газрын мэргэжилтэн М.Түмэнжаргалаас зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Эрчим хүчний баялаг нөөцтэй Монгол Улс 2020 он гэхэд дэлхийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлж чадах уу?
-Урагшлах анхны алхмаа хийсэн. Энэ бол Тайшир болон Эгийн голын усан цахилгаан станц. Эгийн голын станцын дэд бүтцийн ажил эхэлсэн. Нэг жилийн хугацаанд хэрэгжинэ. Энэ бүтээн байгуулалтыг бид заавал хийх ёстой. Үүний үр шимийг биднээс гадна үр хүүхэд хүртэнэ.

-Монгол Улс нар, салхины эрчим хүчний арвин нөөцтэй гэж албаныхан хэлдэг. Гэтэл Төрөөс эрчим хүчний талаар баримтлах бодлогын баримт бичигт манай сэргээгдэх эрчим хүчний гол тулгуур нь усны эрчим хүч хэмээн тусгасан. Яагаад усны эрчим хүчийг голлон ашиглахаар болов?
-Хүн төрөлхтөн эртнээс усны эрчим хүчийг ашиглаж, тариа буудай тарьж ирсэн түүх бий. Манай улс Төв Азийн хамгийн өндөрлөг нутагт оршдог. Тиймээс урсгал усаа ашиглан, эрчим хүч гаргах хамгийн өндөр боломжтой улсуудын нэг нь Монгол. Ийм технологи Европ даяар нэвтэрсэн. ОХУ гэхэд Байгаль нуураас урссан усыг эрчим хүч болгох долоон цахилгаан станц бариад байна. Гэтэл Байгаль нуурын гол тэжээл нь Сэлэнгэ мөрөн шүү дээ.

Харин эрс тэс уур амьсгалтай Монгол Улсад нар, салхи нь найдвартай эх үүсвэр биш. Салхи зогсчихвол дахин салхилахыг нь хүлээгээд цахилгаангүй суух уу. Тэгвэл ус бол эрчим хүчний найдвартай эх үүсвэр. Ус урсаж л байвал цахилгаан бий болж л байна.

-Уснаас эрчим хүч гарган авах зардал бусад ногоон эх үүсвэртэй харьцуулахад ямар байдаг вэ?
-Нар, салхины эрчим хүчтэй харьцуулахад хямд. Мөн Монгол Улсад ногоон эрчим хүчний хоёр станцын ажил эхлэх гэж байна. Энэ төрлийн станцын анхан шатны хөрөнгө оруулалт их. Гэхдээ хэтдээ зардал нь буурдаг.

Монгол Улсын сэргээгдэх эрчим хүчний 70 хувийг уснаас гаргаж авна. Үлдсэн 30 хувийг нь нар, салхины эх үүсвэрээр хангана. Тэрчлэн 500 гаруй мегаваттын хүчин чадал бүхий салхин цахилгаан станц барих тусгай зөвшөөрөл олгох хүсэлтийг компаниуд тавьсан. Мөн ирэх хавраас Сайншанд болон Цогтцэцийд шинэ станц барихаар төлөвлөсөн гэв.

Г.Байгал