"Таван толгой” ХК-ийн ТУЗ-ийн даргаар томилогдон ажиллаж байхдаа Өмнөговь аймгийн Гашуун сухайтын боомтоор анх удаа нүүрсний экспортын эхлэлийг тавьсан, тус аймгийн Удирдлагын ордныг санаачлан байриулсан зэрэг томоохон түүхэн үйл явдлуудын эхлэлийг тавьсан олон зүйлийн анхдагч Н.Наранбаатартай уулзаж ярилцлаа.

-Сая эх орончдын баяр болж өнгөрлөө. Жил бүр өргөн хүрээнд тэмдэглэдэг энэ баярын өдрийг хэрхэн өнгөрүүлэв?

-Эх орончдын өдөр бол 1921 онд Монгол Ардын журамт цэрэг хувьсгалыг удирдан ард түмнийг харийн дарлалаас чөлөөлсөн түүхэн өдөр учраас Монгол улсын хэмжээнд тэмдэглэдэг нийт ард түмний баярын өдөр. Энэ баярын өдрийг манай нам өргөн хүрээнд олон арга хэмжээ зохион байгуулж тэмдэглэн өнгөрүүлдэг уламжлалтай. Жишээлбэл эрдэм шинжилгээний хурал, төрөл бүрийн урлаг, спортын уралдаан тэмцээн зохион байгуулахын зэрэгцээ хүүхэд залуучуудын дунд эх орон, тусгаар тогтнол ямар үнэ цэнэтэй юм, яаж олж авсан юм гэх зэргээр улс орны түүхийн талаар мэдлэг мэдээлэл олгох, соён гэгээрүүлэх чиглэлээр илтгэл, гар зураг, эссэ бичлэгийн уралдаан явуулж ирсэн. Энэ жилийн хувьд Сонгуулийн хуультай холбогдуулан олон нийтийг хамарсан үйл ажиллагаа хязгаарласан учир "Эх орончдын баяр”-ыг өргөн дэлгэр тэмдэглэх боломжгүй байлаа. Гэхдээ төв намын хувьд МАХН-тай хамтран "Эх орончдын баяр”-ын өдрөөр тодорхой ажлуудыг зохион байгуулж өнгөрөөлөө.

-Эх орончдын баяр гэснээс та цэргийн алба хаасан уу?

-Хаалгүй яахав. Би цэргийн сургуулийг ахлах дэслэгч цолтой, онц төгссөн. Сургуулиас надад багшаар ажиллах санал тавьсныг хүлээж аваад сургуулиа төгсөнгүүтээ багшаар ажилласан. Тухайн үед албан тушаалыг дагаж цол олгодог байсан. Багшийн цол ахмадаас эхэлдэг. Тэгээд дөнгөж сургууль төгсөөд нэг жил багшлаад цэргийн баярын өдөр буюу 1997 оны гуравдугаар сарын 18-нд 23 насандаа ахмад цол авч байсан. Тэр үед надаас өөр ийм залуугаараа ахмад цол авсан хүн байгаагүй юм билээ. Азтай ч гэх юм уу даа, тэгжМонголын хамгийн анхны залуу ахмад болж байсан. Цэргийн сургуульдаа гурван жил багшлаад Төрийн өмчийн хороо руу мэргэжлтнээр орж байсан.

-Өмнөговь аймгийн удирдлагынордныгтаныгбариулсантухаймэдээлэлфэйсбүүктбайхыгхарсан. Энэүнэнүү?

-Түүнийг харсан.Өмнөговь аймгийн Удирдлагын ордны барилгыг ӨМӨЗО-ны Баяннуур аймгийн хамтын ажиллагааны хүрээнд бариулсан юм. Тухайн үед би аймгийн ЗДТГ-ын дарга, "Таван толгой” ХК-ийн ТУЗ-ийн даргаар ажиллаж байсан. Манай аймаг Урд хөршийн хил залгаа аймгуудтай олон талт хамтын ажиллагааг эрчимтэй хөгжүүлж олон салбарт хамтран ажиллаж байсан.

-Ямар салбаруудад хэрхэн, яаж хамтарч ажилласан бэ?

Тухайлбал боловсрол, эрүүл мэнд, хөдөө аж ахуй, уул уурхайн чиглэлээр хамтран ажилласан. Боловсролын салбарын хувьд Өмнөговь аймгаас хүүхдүүдийг Баяннуур, Альшаа аймагт аваачиж хэлний чиглэлээр сургахаар монгол хүүхдүүдийн анги нээн хичээллүүлсэн. Энэ ажил их үр дүнгээ өгсөн. Тодорхой тооны хүүхдүүд амжилттай сурч зарим нь цаашаа Хятадын их дээд сургуулиудад суралцсан. Түүнээс гадна Ургаа гээд Өвөрмонгол багш манай аймгийн нэгдүгээр сургууль дээр ирж хятад хэлний хичээл зааж байсан. Үүнийг эцэг эхчүүд андахгүй сайн мэднэ. Энэ ажлыг үргэлжлүүлээд явсан бол Өмнөговийн хүүхдүүдийн ирээдүйд их хэрэгтэй байсан гэдгийг ярьдаг юм билээ. Хөдөө аж ахуйн хамтын ажиллагааны хүрээнд малчид, тариаланчдын төлөөллийг Баяннуур аймагт аваачиж туршлага судлуулж, тэндэхийн малчид, тариаланчдын аж амьдралтай танилцуулж, сургалтанд хамруулсан. Маш олон модны суулгацыг авчирч тарьж ногоон хот болгох ажлыг өрнүүлж, анх удаа "Мод тарьж ургуулсан иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад урамшуулал олгох журам” баталж 2005 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн. Мөн цас зудтай цаг хүндэрсэн үед Урд хөрш аймгуудаас манай Өмнөговь аймагт өвс тэжээлийн буцалтгүй тусламж өгч байсан. Үүний зэрэгцээ манай аймгийн Дулааны цахилгаан станцын үйл ажиллагаа доголдолтой, гэрэл цахилгаан тасардаг хүнд үе байлаа шүү дээ. Тэгэхэд ДЦС-ын ширэм, тогоог нь Баяннуур аймгийн дэмжлэгээр Шанхай хотод захиалгаар хийж, өөрсдийнхөө мэргэжилтнүүдийг авчирч суурилуулж өгч байсан. Эмч, сувилагч нарынхаа мэргэжил мэдлэгийг дээшлүүлэх үүднээс Баяннуур аймгийн уламжлалт эмнэлгийн хороонд дадлагажуулах маягаар дагалдан хийлгэх зэргээр Эрүүл мэндийн салбарт хамтран ажилласан. Уул уурхайн салбарын хамтын ажиллагааны хүрээнд "Таван толгой” ХК-иас нүүрс гаргаж эхэлсэн. Манайхаас нүүрс экспортлож эхэлснээр Хятадын талаас хамтын ажиллагааны хүрээнд сайжруулсан зам тавьж, Гашуун сухайтын хилийн боомтын Гаалийн газрын хоёр давхар барилгыг бариулж, гэрэл цахилгаан татуулж байсан юм. Гашуун сухайтын хилийн боомтын үйл ажиллагааг байнгын болгох санал тавьснаар улиралд нээгддэг байсан боомт байнгын үйл ажиллагаатай болсон.

-Нүүрс экспортлож эхэлсэн гэсэн дээр нэг зүйл нэмж асуухад таныг Гашуун сухайтын боомтоор анх удаа нүүрсний экспортын эхлэлийг тавьсан хүн гэж ярьдаг юм билээ.
-Намайг "Таван толгой” ХК-ийн ТУЗ-ийн даргаар томилогдоод очиход тус компани борлуулалт бага, зардал өндөртэй ажиллаж байсан. Яагаад гэхээр зөвхөн эргэн тойрны хэдхэн сумдад болон аймгийн төсөвт байгууллагууд, айл өрхүүдэд л борлуулалт хийдэг байлаа. Тэгээд Баяннуур аймгийн удирдлагуудад санал тавьж нүүрснийхээ дээжийг явуулсан. Тухайн үед том хүнд даацын машин, сайжруулсан зам байсангүй. Өөрсдийнхөө дотоод нөөц бололцоог ашиглан дотоодын хэрэгцээнд тээвэрлэдэг байсан Краз машинаар нүүрсээ ачиж, тухайн үеийн аймгийн Засаг дарга С.Сумъяа болон уурхайн дарга Р.Зоригтбаатар нарын хичээл зүтгэлийн үр дүнд 2004 онд анх удаа нүүрс гаргаж байсан түүхтэй. Тэгээд тэд бидний явуулсан дээжийг туршиж үзээд чанарын шаардлага хангаж байна, хамтран ажиллаж, танай "Таван толгой”-н нүүрсийг цаашид нэг сая тонноос дээш хэмжээтэй авах хүсэлтэй байна гэсэн хариу өгсөн. Тухайн үед манай компанийн нэг жилийн борлуулалт 50 мянган тонн ч хүрдэггүй байлаа. Тэгээд л бид гэрээ хэлэлцээрээ хийгээд нүүрсээ өгч эхэлсэн дээ. Уурхай нэг жилийн дараа гэхэд ашигтай ажиллаж эхэлсэн.

-Нүүрс экспортлоход хууль, журам гэж байв уу?

-Нүүрс экспортлохтой холбоотой дүрэм, журам тааруу байсан. Тэгээд Гадаад хэргийн яам, Хилийн цэрэг, Гааль, Татвар гээд олон газруудад хүсэлт тавьж зохих зөвшөөрлүүдийг авсан, үүнтэй уялдуулан олон дүрэм, журам боловсруулагдан шинээр гарч байсан. Энэ ажил Монгол улсын хэмжээнд дээр доороо бүх л газрууд дэмжсэн учраас эрчимтэй явагдаж удалгүй уурхай маань ашигтай ажиллаж ноогдол ашиг хувиарлаж эхэлсэн. Орон нутгийн өмчит "Таван толгой” ХК-ийн хувьцааны 51 хувь нь орон нутгийн өмч, 49 хувь нь хувь хүмүүсийнх байдаг. Тус компанийн 51 хувийн ашиг, татвар хураамж орон нутгийн төсөвт орж эхэлснээр 2008 он гэхэд аймаг өөрөө өөрийнхөө төсвийг бүрдүүлдэг болоод зогсохгүй улсын төсөвт орлого төвлөрүүлдэг аймаг болсон. Тэр үеэс хойш олон бүтээн байгуулалтуудыг хийх эхлэл боломж бүрдсэн юм.

-Аймаг орон нутгийн хөгжил урт хугацааны бодлогод түшиглэж явдаг. Таны үед ямар бодлогоор ажиллаж байв?

-Ер нь бол урт хугацааны хөгжлийн бодлогын баримт бичиггүйгээр хөгжлийн тухай ярих нь өрөөсгөл л дөө. Бид Өмнөговь аймгийн дунд болон урт хугацааны бодлогын баримт бичгүүд номыг 2008 онд аймгийн ЗДТГ-аас гаргасан. Энэ нь 2002-2021 он хүртлэх хугацааны хөгжлийн бодлого гэсэн үг. Сумдын бүсчилсэн хөгжлийн төлөвлөгөөг хэдээс хэдэн онд хаана юу хийхийг нь үг өгүүлбэр заалтаар нь оруулж өгсөн. Тухайлбал баруун бүсэд гэхэд 2011-2015 онд Гурвантэс-Баяндалай-Даланзадгад чиглэлээр хатуу хучилттай авто зам тавих, сумдыг интернэтийн сүлжээнд холбох, төвийн бүсэд Даланзадгадын ДЦСтанцын үйл ажиллагааг сайжруулж төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбох, Ханын хэцийн хүрэн тэмээ, ширүүвтэр ноост хонийг өсгөн үржүүлж, сүргийн бүтцийг сайжруулах, хүүхэд хөгжлийн төвийг байгуулах, орон сууц хөтөлбөр хэрэгжүүлэн сумдад төрийн албан хаагчийн орон сууц барих, мөн төрийн албан хаагчдад говийн нэмэгдэл олгох гэх зэргээр олон ажлуудыг хийж эхлүүлж байсан.

-Тэгвэлтэрүедаймгийнөнөөгийнбүтээнбайгуулалтынолонажлуудынэхсуурь тавигдсанюмбайнашүүдээ.

-Тэгж хэлж болно. Төрийн үйл ажиллагаанд залгамж чанар гэж байх ёстой. Бидний боловсруулсан бодлогын баримт бичгүүдийг тодорхой хэмжээнд аймгийн өнөөгийн удирдлагууд хэрэгжүүлж байгаа гэж боддог. Жишээлбэл авто зам, уул уурхай, эрчим хүчний салбарын ажлууд амжилттай хэрэгжиж байна. Мөн түүх өв соёлыг сэргээн ирээдүй хойч үедээ танин мэдүүлэх зорилго бүхий бидний хийсэн ажлыг үргэлжлүүлж Батмөнх даян хааны хөшөөг ордны өмнө байгуулсан байх жишээтэй.

-Батмөнх даян хааныг Хүрмэн суманд төрснийг тогтоох ажлыг хийж байгаа гээд аман домог яриа цуглуулж байсныг санаж байна?

-Ер нь бол Батмөнх даян хааныг энэ нутаг усанд төрсөн тухай Хүрмэн сумын ард иргэдийн дунд аман яриа байсан. Үүнийг тогтоох ажлын хүрээнд бид эрдэм шинжилгээний баг урьж ирүүлэн судалгаа, шинжилгээ хийлгэж, Шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэнд бид санал тавьж газар дээр нь малтлага судалгаа хийлгэхийн зэрэгцээ домог, түүхэн аман яриа, баримт нотолгоог цуглуулж судласны үндсэн дээр эрдэм шинжилгээний бага хурал хийж Батмөнх даян хаан бол Хүрмэн суманд төрсөн нь үнэн юм байна гэдгийг тогтоож төрсөн газар дээр нь чулуун хөшөө босгож байсан түүхтэй. Батмөнх даян хааны төрсөн газар нь Хүрмэнээс баруун урагш, төрийн тахилгат Зүүн сайханы энгэр Аргалант уулын дунд Хулгар сүүж гэдэг газар байдаг юм.

-Говь гурван сайхан уулын төрийн тахилгат овоог төрийн тахилгат болохоос нь өмнө аймаг тахидаг байл уу?

-Тахиж байсан. Намайг аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр ажиллаж байх үед Хүрмэн сумын удирдлагууд болон иргэдээс Зүүн сайхан уулын ноён оргилыг тахилгат болгох тухай хүсэлтийг ирүүлсэн юм. Хуучин хошуу засгийн үед хошууныхаа хүрээнд тахидаг байж байгаад орхигдсон байсныг тахилгатай болгох санал ирүүлснээр ажлын хэсгийг ахалж ажилласан. Хүрмэн сумын ард иргэд, түүхч, судлаачидтай хамтран судалгаа хийж, урд нь ямар зан үйлээр яаж тахидаг байсныг тодруулан Говь гурван сайханы "Их тахилгат овоог" аймгийн тахилгат овоо болгон 2006 оны 05-рсард тахисан. Түүнээс хойш жил бүр тахидаг уламжлалтай болсон. Бид Зүүн сайхан уулынхаа ноён оргил болсон энэ сайхан тахилгатай овоог төрийн тахилгатай болгох санал хүсэлтээ УИХ, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газарт явуулж байлаа. Намайг ажлаа өгсний дараа төрийн тахилгатай болсон.

-Та чинь ер нь Өмнөговь аймгийн томоохон түүхэн үйл явдлуудын эхлэлийг тавьсан олон зүйлийн анхдагч хүн юм байна шүү дээ. Бас Өмнөговь аймгийн "Хүндэт иргэн” гэдэг цолыг санаачилсан гэдэг байх аа?
-Баяралаа, сайхан санагдаж байна. 2004-2008 онд Аймгийн ИТХ-ын Төрийн захиргаа, хууль зүй-төсөв санхүүгийн дэд хорооны даргаар ажиллах хугацаандаа аймгийн дээд шагнал "Хүндэт иргэн" цол тэмдгийг санаачлан 2005 онд ажлын хэсэг ахлан ажиллаж, 2006 онд анхны шагналыг аймгийн дарга асан Т.Наранхүү гуайд олгож байлаа. Түүнээс хойш 9 хүн энэ эрхэм хүндтэй алдрыг хүртсэн байна лээ.

-Та гадаадад хэдэн жил сурсан бэ?
Америкт гурван жил сурч олон улсын бизнесийн чиглэлээр мастер хамгаалж ирсэн. Сурахынхаа хажуугаар бас ажил хийнэ. Манайх гэр бүлээрээ Америкт амьдарч байгаад ирсэн.

Цаг зав гаргаж ярилцсанд баярлалаа. Ажлын их амжилт хүсье.
Ж.САЙНЖАРГАЛ