Төрөөс баримтлах төмөр замын бодлогын хүрээнд "Шинэ төмөр зам” төслийг хэрэгжүүлэх эрх бүхий "Монголын төмөр зам” компани дарга тогтоодоггүй газар болжээ. Гүйцэтгэх захирлын албаа 2013 оны нэгдүгээр сард дуулиан, шуугиантайгаар өгсөн М.Энхсайханы орыг залгамжилсан П.Бат-Эрдэнэ даргыг өнгөрсөн долоо хоногт сольж, П.Батсайханыг томилсон нь тус компанид чөтгөр шүгэлсэн биш төмөр замын салбарт улстөрчдийн бодлогын том дайн далдуур өрнөж буйг гэрчлэв. Бэлгийн дарамтлагч байсан гэх мэдээллийг хэвлэлээр бөмдөгдөхтэй зэрэгцээд яагаад "Монголын төмөр зам” компанийн гүйцэтгэх захирлыг гэнэтхэн өөрчлөх шийдвэрийг Төрийн өмчийн хорооны ТУЗ-ийнхөн гаргаж асч байгаа түймрийн галыг дүрэлзүүлэхэд хүргэв ээ гэсэн асуулт тавихад хүргэж байгаа юм. Үүний цаад шалтгаан нь энэ хаврын чуулганаар хэлэлцэхээр яригдаж байгаа царигийн асуудал байв уу гэсэн хардлага ч төрж буй.

УИХ-аас 2010 онд Төрөөс баримтлах төмөр замын бодлогоо тодорхойлж, 5600 километр төмөр зам барих ажлыг хариуцуулахаар Засгийн газраас "Монголын төмөр зам” компанийг байгуулж, Х.Баттулгын бие хамгаалагчаар ажиллаж байсан Д.Батзаяаг /одоо ЗТЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга/ томилж байлаа. Чухамдаа эндээс л Монголын төмөр замын хөгжилд том саад гарч ирсэн нь "Монголын төмөр зам” компани байв. Тус компанийн гүйцэтгэх захирлын томилгоо мэргэжлийн гэхээсээ илүү улстөрийн шинж чанартай байсан учраас Монгол Улс мөнгөтэй байлаа ч төмөр замаа тавьж чадалгүй өнөөг хүрсэн нь энэ юм.

Ямар сайндаа л эдийн засгийн чуулга уулзалтын үеэр Ардчилсан намын УИХ дахь бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбат "Төмөр замыг геополитикийн хувьд авч үзэх үү эсвэл эдийн засгийн хувьд авч үзэх үү гэдэг улс төрийн том гацаа үүссэн. Энэ бол хэн нэгний дур зоргоороо шийдвэрлэх асуудал биш” хэмээн хэлсэн нь магадгүй хэн нэгэнд илгээсэн үг байж болох талтай.

Монголд экспортын төмөр зам барихыг эдийн засаг, экологийн гээд олон талын шахалт шаардлага гарч ирж буй. Гэтэл Төрөөс баримтлах төмөр замын бодлогодоо монголчууд хамгийн чухал асуудлаа орхигдуулсан нь үүгээр улстөржих сайхан боломж бүрдүүлчихсэн хэрэг. Өөрөөр хэлбэл, уг бодлогод төмөр замаа нарийн эсвэл өргөн царигаар барих уу гэдгийг шийдвэрлээгүй орхисноос болж, "Шинэ төмөр зам” төслийн эцсийн зорилго нь эдийн засгийн хөгжил үү эсвэл геополитикийн асуудал уу гэсэн Монголын улстөрчдийн дунд үүссэн дөрвөн жилийн талцалын гол сэдэв нь болчихоод байгаа юм.

Хэрэвзээ нүүрс, зэс, төмөрөө Монгол Улс зарж мөнгөтэй больё гэж бодож байгаа бол төмөр зам барих ажлаа эрчимжүүлэх хэрэгтэй. Үүний тулд Монгол Улс хоёр хөршийнхөө амбицийг хангасан тэнцвэртэй бодлого хэрэгжүүлэх учиртай. Үгүй бол баялгаа хав дараад ядуу хэвээрээ үлдэхээс өөр гарц байхгүй.

"Шинэ төмөр зам”төслийн хүрээнд 1900 километр төмөр замыг барих бөгөөд бондын хөрөнгөөс 400 сая ам.доллараар хөрөнгө оруулалт хийсэн. Мөн 55 сая ам.доллараар хэрэгтэй, хэрэггүй судалгааны ажил хийсэн талаар Төмөр замын инженерүүдийн холбооны ерөнхийлөгч Л.Пүрэвдаваа шүүмжилдэг. Харамсалтай нь, төслийн явц тааруухан, эхний ээлжинд Ухаа худаг-Гашуунсухайт чиглэлд барих 267 километр төмөр замын далан барих газар шорооны ажил хийгдэх төдийнхөн байна. Экпортын энэ төмөрх зам хэдийгээр ямар царигтай байхыг шийдвэрлээгүй ч Уул уурхайн сайдын эдийн засгийн чуулга уулзалтаар хэлсэн үгийг сонсоход Засгийн газар нарийн цариг сонгох магадлал өндөр байна. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсын нүүрсний экспортыг нэмэгдүүлэх, гадаад худалдааны тэнцвэрийг сайжруулах зорилгоор Гашуунсухайтын боомтыг БНХАУ-ын Ганцмод боомттой холбосон нарийн царигтай төмөр зам барихаар болсон. Боомтын төмөр зам барих ажлыг хариуцсан "Гашуунсухайтын төмөр зам” ХХК-ийг холбогдох аж ахуйн нэгжүүдтэй хамтран байгуулах, хөрөнгө оруулах замаар тодорхой тооны хувьцаа эзэмшихийг "Эрдэнэс-Тавантолгой ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлд зөвшөөрсөн билээ. Говийн бүсэд байгаа баялгийг үнэд оруулахын тулд экспортын төмөр болох нь Монголыгн ойрын хугацааны хөгжлийн зорилт байх ёстой. Магадгүй энэ зорилтоо биелүүлж чадвал Монголын баялаг далайд хүрэх гарц нээгдэх болно.

Арваадхан хоногийн дараа нээлтээ хийх хаврын чуулганаар төмөр замын царигийн асуудлыг шийдвэрлэнэ гэдгийг Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга Ч.Сайханбилэг нэгэнтээ хэлсэн. Хэрэв геополитик талаас нь харж, Төрөөс баримтлах төмөр замын бодлогодоо тусгасан "Шинэ төмөр зам” төслийг өргөн царигаар барина гэвэл жилдээ 20 сая тонн нүүрс экспортлохын тулд 2000 вагоныг Оросоос худалдаж авахаас өөр аргагүй. Цаашдаа Монгол Улс нэг тэрбум тонн нүүрсийг 20 жилийн хугацаанд Хятад руу экспортолох зорилгоо биелүүлэхийн тулд ядаж л 50 сая тонн нүүрс тээвэрлэх 5000 вагон шаардлагатай болох юм. Харин нарийн царигаар барина гээд бодлогодоо тусгавал Монголын баялаг хяналтгүй болно Х.Баттулга сайдын болгоомжлолыг бодолцоход гэмгүй биз. Болгоомжлол ямагт илүүддэггүй. Тиймээс их гүрнүүдийн дунд оршиж байгаа Монгол Улс мөнхийн хөршүүдийнхээ эрх ашиг, тэнцвэртэй байдлыг хадгалах зарчмыг баримтлах нь эдийн засаг талаасаа ч геополитик талаасаа ч хэрэгтэй асуудал. Тэдэнд ч бас томоос том амбиц бий шүү дээ. Үүнээс гадна төмөр замын хүчин чадлаа 30 саяар тогтоосон нь хэтдээ 100 сая тонн нүүрс гадагшаа гаргана гэсэн Монгол Улсын хэтийн зорилгыг хангаж чадах болов уу. Энэ асуудал бас царигаас дутахгүй цаашдаа багагүй маргаан тарьж магадгүй том сэдэв билээ.

Ж.НЯМСҮРЭН