-Олон улсын шинжээчид нүүрсний үнэ ойрын хугацаанд сэргэхгүй гэсэн таамаг гаргаж байна. Таны хувьд хэрхэн төсөөлж байгаа вэ?

-Манай улсын экспортын дийлэнхийг коксжих нүүрс бүрдүүлж байсан. Гол хэрэглэгч болох БНХАУ-ын зах зээлд түүхий эдээ нийлүүлэх сонирхолтой ОХУ, Индонез, Австрали зэрэг орон манай нүүрсний уурхайнуудыг зах зээлээс шахаж байна. Өмнөд хөршид коксжих нүүрсний эрэлт төдийлөн нэмэгдэхгүй байхад нийлүүлэлтийн маш их илүүдэл үүссэн. Энэ нь Монгол Улсын коксжих нүүрсний салбарт аюул учруулж буй юм. Австрали улс коксжих нүүрсний импортын татварыг нь тэглүүлэх зэргээр Хятадтай ойр ажиллаж чадаж байна. Харин бид хэт улстөржсөнөөс болж ард нь үлдлээ. Дэндүү өндөр өртгөөр сургамж авлаа. Олон улсын шинжээчид, банк санхүүгийн байгууллагууд нүүрс, зэсийн үнэ ойрын үед сэргэхгүй гэдэг таамаг гаргасаар байна. Тиймээс манай үйлдвэрлэгчид өртгөө бууруулах, бүтээгдэхүүнийхээ гарц, чанарыг сайжруулах замаар өрсөлдөх чадвараа нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Энэ нь дан ганц бизнесийн салбарынхны хүчин чармайлтаас бус, улс төрийн шийдвэрээс ихээхэн хамааралтай.

-Хятад улс дотоодын зарим уурхайгаа хаах, тодорхой хугацаанд шинээр нээхийг хориглосон. Мөн "Нэг өрх-нэг хүүхэд” бодлогоосоо татгалзлаа. Энэ нь урт хугацаандаа эрэлтийг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлнө гэж бодож байна уу?

-Урт хугацаанд эрэлт нэмэгдэхэд нөлөөтэй. Хятадын хотуудад барилгажилтын ажил идэвхжинэ. Зэс, ган, коксжих нүүрсний хэрэглээ ч өснө. Тиймээс энэ бол сайн мэдээ. Гэхдээ манай өрсөлдөгчид өндөр хүчин чадлын техник технологийг цаг тутамд нэвтрүүлж, гадаад худалдааны урт хугацааны нэн тааламжтай тарифаар Хятад улсад борлуулалт хийх, тээвэр ложистикийн шинэ сүлжээ байгуулах зэргээр өрсөлдөх чадвараа байнга нэмэгдүүлж байгааг хэрхэвч мартаж болохгүй. Хятад бол нүүрс, төмөр, зэсийн хязгааргүй хэрэглээтэй, ёроолгүй тогоо гэдэг ойлголтоосоо одоо салах цаг болсон. Манай зарим улстөрч "Стратегийн ордуудаасаа Хятадын хил хүртэл төмөр зам татчихвал Монголын баялаг крантаар гоожиж буй ус шиг урсаад алга болно” гэдэг. Энэ нь худал яриа байж гэдгийг уул уурхайн эрдэс, түүхий эдийн үнэ унасан, хүнд хэцүү үед ажлын байраа алдсанаар олон хүн мэдэрч буй болов уу.  

-Ирээдүйд зах зээл сэргэх найдлага байгаа бол бэлтгэлээ сайн хангах ёстой байх, тийм үү?

-40-50 жилийн өмнө уул уурхайн түүхий эдийн үнэ өсөж, буурах мөчлөг 10 орчим жил үргэлжилдэг байлаа. Одоо мөчлөгийн хугацаа 2-4 жил болж богиноссон. Учир нь технологи өндөр хөгжиж байна. Мөн мэдээлэл дамжуулах өндөр хурд нь богино хугацаанд элдэв таамаг бий болгох зэргээр савлагаа үүсгэн эрэлт өсөж, буурахад нөлөөлөх болсон. Бид өнгөрсөн хугацаанд үнэ үргэлж өсдөг гэсэн өрөөсгөл ойлголттой байж. Үнэ өссөн үед татвар нэмэх, том төслүүд хөрөнгө оруулалтаа нөхөж эхлээ ч үгүй байхад татварын орлогоо урьдчилан зээлж авч иргэдэд тараан, тооцоо судалгаагүй хууль гэнэт батлан хайгуул, олборлолтын төслүүдийг зогсоож байсан. Тэгсэн хэрнээ үнэ унангуут татварын элдэв хөнгөлөлт үзүүлэх, хөрөнгө оруулагчдад хэт найрсаг хандах зэргээр мөчлөг дагасан бодлого явуулж ирлээ. Энэ буруу юм байна гэдгийг одоо бид ойлголоо. Тиймээс мөчлөг сөрсөн уул уурхайн бодлоготой болъё. Ирэх тавдугаар сард болох "Coal & metals Mongolia-2016” чуулган дээр энэ талаар нухацтай ярилцъя.  

-Тавантолгойн ордыг ашиглах талаар хэлэлцэж байгаад зогсчихлоо. Энэ ордыг яаж ашиглавал эдийн засгийн хувьд үр өгөөжтэй байх бол?

-Хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг татаж байх үед нь Тавантолгойн асуудлыг  шийдэж чадаагүйд харамсдаг. Цаг хугацаа алдах тусам ордын үнэ, үнэлгээ, үр ашиг нь буурч байна. Монголын ард түмний баялаг л үнэгүйдэж байна гэсэн үг. Ордын үнэлгээ гэдэг бол харьцангуй ойлголт. Тогтмол зүйл биш. Коксжих нүүрсний үнэ өндөр байхад энэ орд хэдэн тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэж байлаа. Одоо хэдхэн сая болтлоо үнэ цэнэ нь буурсан. Төмөр замаа барьж, Хятадаас гадна гуравдагч зах зээлд коксжих нүүрсээ борлуулах стратегийг хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Тавантолгойгоос гадна Нарийнсухайт, Хөшөөтийн ордын үнэ цэнэ багассан. Ордын үнэлгээ хэрхэн буурдаг талаар би нэг жишээ хэлье. 2009 онд дэлхийн нүүрсний зах зээлд Тавантолгойтой өрсөлдөх хэмжээний хэд хэдэн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах талаар яриа гарч эхэлсэн. Тухайлбал, ОХУ-ын Эльгас, Мозамбикийн Ривер слайд нэртэй коксжих нүүрсний ордууд байна. Ривер слайд орд гурван тэрбум тн коксжих нүүрсний нөөцтэй бөгөөд энэ нь цаашид өснө гэж тооцож байсан. "Rio Tinto” компани энэ ордыг 2009 онд 3.7 тэрбум ам.доллараар худалдаж авч байлаа. Ингээд ордоо хөгжүүлэхээр ажилласан боловч амжилтад хүрээгүй юм. Учир нь Мозамбикийн Засгийн газар Ривер слайд голоор хөндлөн тавих төмөр замын зөвшөөрлийг олгоогүй. Тиймээс "Rio Tinto” энэ ордоо 50-хан сая ам.доллараар 2011 онд зарсан. Ордын дэд бүтцийг шийдэж чадаагүйгээс болж 3.7 тэрбум ам.доллараар худалдаж авсан хөрөнгөө 50-хан сая ам.доллар болтол нь үнэгүйдүүлсэн хэрэг. Хэрэв төмөр зам тавих зөвшөөрлийг нь олгосон бол энэ ордод 7.8 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулах байсан. Тухайн үед манай улс Тавантолгойн ордын хөрөнгө оруулагчидтай гэрээ хэлэлцээ хийх ажил амжилттай үргэлжилж байсан учир "Rio Tinto”-гийн удирдлагууд өөрсдийгөө өрсөлдөөнөөс шахагдлаа, Монголын "Тавантолгой” төсөл "Ривер слайд”-аас түрүүлэх юм байна гэж үзэж хөрөнгө оруулалтаа татсан. Ингээд ордоо үнэд хүргэж чадалгүй зарсан юм. Тавантолгой одоо энэ орд шиг үнэгүйдэж байна. Бид энд өргөн, нарийн царигийн талаар маргалдаж, дэд бүтцээ шийдэж чадахгүй байх хооронд ОХУ Эльгас ордыг хөгжүүлэх 10 тэрбум ам.долларын санхүүжилт бүхий гэрээг БНХАУ-тай хийж, хөрөнгө оруулж эхэлсэн. Одоо баяжуулах үйлдвэрээ бариад төмөр замаараа коксжих нүүрсээ экспортолж байна. Тэгэхээр Хятадын зах зээлд монгол нүүрсний орон зай улам бүр хумигдаж байгаа юм. Даруйхан энэ байдлаасаа гарахгүй бол Тавантолгойн орд үнэ цэнээ алдаж, баялаг нь үнс болж мэдэх нь. Энэ ордыг илрүүлснээс хойш зах зээлээ хүлээж 70 жил ашиглаагүй байсан гэдгийг санах хэрэгтэй. Эрдэс, түүхий эдийн дэлхийн зах зээлийн үнээс гадна дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтын таатай орчин, улс төрийн зөв шийдвэр ордын үнэ цэнэд нөлөөлдөг. Улстөржилтөөс болж үр ашиг гарахгүй байна. Тавантолгойн орд ард түмний баялаг учир үнэ цэнийг нь өсгөдөггүй юм аа гэхэд унагахгүй байх бодлогыг аль ч Засгийн газар хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Шаардлагатай гэвэл тэр саад тээг болж буй нөхдүүдтэй нам нь ч гэсэн улс төрийн хариуцлага тооцох хэрэгтэй байх. Нам нь чадахүй бол сонгогчид хариуцлага тооцох биз ээ.

-Хятад улс жил хагасын өмнө импортын нүүрсэнд ногдуулах татвараа сэргээсэн. Өнгөрсөн хугацаанд манай Засгийн газар энэ татварыг хөнгөлүүлэх талаар хичээл зүтгэл гаргав уу?

-Хятадын импортын татварыг тэглүүлэх талаар хичээл зүтгэл гаргаж буй байх гэж найдаж байна.

-"Оюутолгой” төслийн далд уурхайн бүтээн байгуулалт ойрын хугацаанд эхлэх хүлээлттэй байгаа. Далд уурхайн бүтээн байгуулалтын санхүүжилтийг хийснээр манай эдийн засаг 2011 оны үеийнх шиг өсөх боломж бүрдэх болов уу?

-Далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажил дор хаяж 5-6 жил үргэлжилнэ. 4-5 тэрбум ам.долларын санхүүжилтийг үе шаттайгаар хийнэ. Эдийн засгийн өсөлт саармагжиж буй үед энэ нь уналтыг зогсоох шүхэр болно. Энэ төсөл шууд болон дам байдлаар эерэг нөлөөгөө үзүүлнэ гэж харж байгаа. Гэхдээ 2010, 2011 онд хэдэн тэрбум ам.долларын хөрөнгө орж байсан шиг эдийн засаг халахгүй.  

-"Оюутолгой” төслийг "Эрдэнэт үйлдвэр” үйлдвэртэй байнга харьцуулдаг шүү дээ. Эрдэнэтээс 2-3 дахин том хэрнээ улсад бага татвар төлдөг гэх мэтчлэн шүүмжилдэг хүн олон байдаг.

-Уул уурхайн томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлэхдээ төрийн эзэмшил хувь аль болох их байх нь иргэдэд өгөөжтэй гэдэг ойлголттой байсан. Энэ зөв үү гэдгийг эргэж харах цаг нь болж. Төр уул уурхайн том төслүүдэд хувь эзэмших нь түүхий эдийн үнэ өндөр байх үед ашигтай ч, хямдрахад алдагдалтай. Хувь эзэмшсэнээр үргэлж ашигтай байна гэж байхгүй. Одоогийн УИХ энэ алдааг засахын тулд идэвхтэй ажилласан. Тухайлбал, төр уул уурхайн салбарын компанид эзэмшиж буй хувиа Ашигт малтмалын нөөц ашигласны татварт шилжүүлэн авах боломж бүрдсэн. Би үүнийг маш сайн хувилбар гэж бодож байгаа. Одоо үүнийг Гацууртын ордод турших гэж байна. Монголчууд ногдол ашгаа хэзээ авах нь тодорхойгүй хувьцаатай байснаас компанийн одоогийн орлогоос нь нөөцийн төлбөрөө шууд авах боломж бидэнд буй юм. Баялгаа хадгалж, үр хойчдоо үлдээх хэрэгтэй. Гэхдээ бид ч гэсэн энэ орны иргэний хувиар өнөөдөр хувь хүртэх эрхтэй л хүмүүс шүү дээ. Тэр орлогоороо үр хүүхдүүддээ сайн цэцэрлэг, сургууль барьж өгье л дөө. Газрын хэвлийн баялаг ард түмний өмч. Төр энэ ард түмнийхээ баялгийг энэ мэтчилэн зөв менежментээр оновчтой, хүртээмжтэй удирдахыг гараа өргөн дэмжинэ.

-Уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулагчдын "Coal & мetals Mongolia” олон улсын чуулга уулзалт, үзэсгэлэнгийн тов саяхан гарлаа. Энэ удаа тусдаа хийдэг байсан чуулга уулзалтуудыг хамтад нь зохион байгуулахаар болсон нь ямар онцлогтой вэ?

-Өмнө нь нүүрсний салбарт хөрөнгө оруулагчдын "Coal Mongolia” жил бүр, металл, эрдэс түүхий эдийн олборлолт болон металлургийн салбарыг хөгжүүлэх зорилготой  "Metals Mongolia” хоёр жилд нэг удаа зохион байгуулагддаг байсан. Мөн уул уурхайн тоног төхөөрөмжийн "Mine тech” үзэсгэлэн зохион байгуулдаг. Олон улсын шинж чанартай уг гурван том арга хэмжээг нэгтгэн "Coal & мetals Mongolia” нэртэйгээр энэ жилээс эхлэн тавдугаар сарын эхний долоо хоногт зохион байгуулах болсноороо онцлог. Өмнө нь "Coal Mongolia”-г  зургаа, "Metals Mongolia”-г хоёр, "Mine тech” үзэсгэлэнг найман жил дараалан зохион байгуулж ирсэн. Чуулган тавдугаар сарын 6-7-нд "Корпорэйт конвэйнш” төвд болно. Би "Coal Mongolia”, "Metals Mongolia” чуулганыг санаачлагчийн хувьд "Mine тech”-ийг хамтран зохион байгуулъя гэж Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацынханд санал тавьсан юм. Тэд нааштай хүлээж авснаар энэ гурван арга хэмжээг нэгтгэлээ. Ингэснээр зах зээлийн хямралтай үед нэг тасалбараар гурван том арга хэмжээнд оролцохын зэрэгцээ үзэсгэлэн гаргаж буй компаниудад бизнесийн харилцаа холбоо өргөжүүлэх хамгийн хямд бөгөөд үр дүнтэй боломжийг бий болгож байгаа юм.

-Одоогоор хэчнээн хүн энэ чуулга уулзалтад оролцохоор болсон бэ. Хөрөнгө оруулагчид хэр их хүлээлттэй байна вэ?

-Энэ жилийн хувьд нүүрс, төмрийн хүдэр, зэсийн зах зээл таагүй байгаа ч "Оюутолгой”-н далд уурхайд дөрвөн тэрбум ам.долларын санхүүжилт хийхээр болсон, Гацууртын ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах шийдвэр гарсан, мөн алтны салбарт хууль эрхзүйн нэн таатай орчин бүрдсэн зэргээс хөрөнгө оруулагчдад болон бараа, үйлчилгээ ханган нийлүүлж буй компаниудад ихээхэн хүлээлт үүсгэсэн нь анзаарагдаж байна. Чуулганаа зохион байгуулахаар болсноо зарлаад хэдхэн хонож байхад таван том компаниас ивээн тэтгэх санал ирүүлсэн нь үүнд ихээхэн ач холбогдол өгч буйн илрэл. Тухайлбал, Mongolian Mining Corporation” платинум,  Монголд экскаваторын төрөл бүрийн шанага үйлдвэрлэх болон уул уурхайн мэргэшсэн гагнуурын үйлчилгээ үзүүлэх төсөл хэрэгжүүлж буй Австралийн "Гантөмөр Интернэйшл” компани силвер ивээн тэтгэгчээр оролцож байгаа. Мөн үйл ажиллагааны ивээн тэтгэгчээр "Вагнер Ази тоног төхөөрөмж” , "ЗаМайн Сервисес”, "Трансвест Монгол” зэрэг тоног төхөөрөмжийн худалдаа, засвар үйлчилгээний дэлхийн брэндүүд хамтран ажиллах болсон. Мөн уул уурхайн бусад компаниас ивээн тэтгэх санал ирж байгаа. Чуулганд гадаад, дотоодын 500-700 хүн оролцож, 2000-3000 хүн үзэсгэлэн үзэж сонирхох урьдчилсан тооцоо гарсан. Мөн 80 орчим компани үзэсгэлэн гаргах боломжтой. Чуулгантай холбоотой дэлгэрэнгүй мэдээллийг www.coalandmetals.mn сайтаас авч болно.

-Энэ жилийн чуулга уулзалтын гол сэдэв юу байх вэ?

-Дэлхий даяар уул уурхайн үндэстэн дамнасан томоохон корпорацууд зэсийн болон нүүрсний уурхайнуудынхаа үйл ажиллагааг зогсоож байна. Учир нь нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр гэх мэт ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн үнэ унаж буй бөгөөд ойрын хоёр жилд сэргэх найдлага алга. Энэ нь уул уурхайн экспортоос хамааралтай манай эдийн засагт хүнд тусаж буй юм. Чуулга уулзалтын үеэр гадаад зах зээлийн таагүй, хүндрэлтэй үеийг хэрхэн хохирол багатай давах вэ гэсэн сэдвийг хөндөнө. Мөн уул уурхайн түүхий эдээ хэрхэн нэмүү өртөг шингэсэн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн болгох талаар ярилцах юм. Түүнчлэн томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай байгаа эрчим хүч, төмөр зам гээд дэд бүтцийн талаар ч хэлэлцэнэ. Хамгийн гол нь уул уурхайн салбараа яаж хямралаас гаргах вэ гэдэг сэдэв нь "Coal & мetals Mongolia” чуулганы хөндөх гол асуудал байх юм.

Н.САНЖААСҮРЭН

ЭХ СУРВАЛЖ: ӨДРИЙН СОНИН