Оюутолгой төсөл 2013 оны долдугаар сард зэсийн баяжмалаа экспортолж эхэллээ гэдгээ сүр дуулиантайгаар зарласнаас хойш даруй хоёр жил гаруй хугацаа өнгөрчихөөд байна. Зэсийн баяжмалын экспорт эхэлсний дараа "Оюутолгойн хяналт” ТББ болон иргэний нийгмийн  байгууллагууд хамтран мэдэгдэл хийж, стандарт хангасан замаар тээвэрлэлт хийхийг анхааруулж байв.

Тухайн үед Оюутолгой – Гашуунсухайт чиглэлд 100 км-ийн хатуу хучилттай стандартын зам тавигдаж байсан бөгөөд мөн оны есдүгээр сард ашиглалтад өгөхөөр хүлээгдэж байв. Эдүгээ тэрхүү зам тавигдаж, баяжмалын тээвэрлэлт явагдаж байна. Гэвч Оюутолгойн тавьсан зам шалган нэвтрүүлэх дөрөвдүгээр цэг дээр очиж, хувийн хэвшлийнхний засгийн газарт хүлээлгэн өгсөн  Тавантолгойн нүүрс тээврийн замтай нийлдэг аж.

Тодруулж хэлбэл, Гашуунсухайтаас нааш 20 км-ийн зайнд Оюутолгойн тавьсан зам дуусаж, Эрдэнэс Тавантолгой, Энержи ресурсийн нүүрс тээврийн замтай уулздаг. Хэдийгээр  уг  зам Гашуунсухайт хүртэл төрийн эзэмшлээр нэрлэгдэх боловч жолооч нар "Тавантолгойн зам” хэмээн нэрийдэх юм. Бас чиг барьж байгуулахад оролцон, төрд хүлээлгэн өгсөнөөрөө нүүрс тээврийнхэн уг 20 км  зам дээр давуу эрх эдэлдэг бололтой.

Тэгээд ч хил дээр нүүрсний цуваа хонон өнжин оочерлож, жолооч нар дугаарлалтаа алдахгүйн тулд зам дээр  том тэргээ хөндөлдүүлэх маягаар байрлуулах нь олонтой учир зэсийн баяжмалынхан тэнд давхар шахцалдахыг хүсдэггүй нь илт. Хойно урдаа хамгаалалт авсан бүхэл бүтэн 100 орчим машинд зэсийн баяжмал ачсан цуваа хил дээр нүүрстэй холилдон оочерлох нь зохисгүй тал ч бий. Тиймээс зэсийн баяжмал ачсан цуваа дамжин өнгөрүүлэх дөрөвдүгээр цэгийн наахан талын уулзвар дээрээс хатуу хучилттай замаа хөндлөн гулд  өнгөрөн,  сайжруулсан шороон замаар хил хүртэл давхидаг байна. 20 км үргэлжлэх эл шороон замыг жолооч нар "Оюутолгойн зам” гэж нэрлэх юм.

Зэсийн баяжмал тээвэрлэсэн жолооч нараас эл замаар зорчоод хэр удаж байгаа талаар тодруулахад "Гашуун сухайт дээр нүүрсний оочертой бол ихэнхдээ энэ замаараа явдаг. Янзалчихсан болохоор явахад асуудалгүй” гэх хариултыг өгч байна. Замын энхэл донхолыг засаж, сайжруулсан тул мэдээж жолооч нарт  амар.

Уг тоосжилтоос үүдэж, ургамлын ургалт  хатан хумигдаж, экологийн тэнцэвэрт байдал алдагдан, мал, ан амьтан амьдрах аргагүйдэж байгааг нутгийнхан онцолж байлаа.Тоосжилтоос үүдэлтэй сөрөг нөлөөнөөс улбаалж, зээр хоол тэжээлгүйдэх, улмаар усгүйдэж, хатсан үхсэн тохиолдлууд цөөнгүй гарсан гэдгийг нутгийн малчид уламжлав. Их говийн эл зам дагуу тэмээн сүрэг тааваараа бэлчих боломжгүйдэж, ургамлын ургалт илт хатангиршдаг гэдэг нь хэнээр ч хэлүүлэлтгүй тодорхой билээ. 

Хамгийн гол нь нүүрс тээврийн 67 тонны даацтай машинаас даруй хоёр дахин хүнд зэсийн баяжмал тээвэрлэсэн машинууд  хөрсийг орвонгоор нь эргүүлж, тоосжилтыг асар ихээр үүсгэдэг. Чухам тиймээс л зайлшгүй стандарт хангасан замаар зорчихыг шаардаж, гэрээндээ ч энэ талаар тодорхой тусчээ. 

Гэвч бодит байдал дээр Оюутолгой стандартын шаардлага хангасан хатуу хучилтай замаар баямжалаа тээвэрлэх үүрэг хүлээсэн хэдий ч тэдэнд бас онгорхой цонх байдаг гэсэн үг юм. Нэгэнт л  Тавантолгойн нүүрс тээврийн замтай нийлтэл замаа тавьчихсан тул хаана хаанаа маргаан үүсгэх эзэнгүй болж, асуудлыг тогтворжсон гэж ойлгож. Өөрөөр хэлбэл, эл 20 км шороон зам чухамдаа зарга хийх эзэнгүй мэт үлдэж, Оюутолгой ч эл хариуцлага тооцох эзэнгүй шороон замыг тааваараа ашигладаг аж. Нөгөөтэйгүүр манай засгийн газар, холбогдох хяналтын байгууллагууд Оюутолгойн гэгдэх 20 км сайжруусан шороон замын тээврийг мэдсэн ч мэдээгүй мэт өнгөрдөг бололтой. 

Үнэхээр  ч жолооч нарын хэлсэнчлэн шалган нэвтрүүлэх дөрөвдүгээр цэгээс цааших засмал замыг тэргүүн шугамаар хэрэглэх эрх нүүрс тээврийнхэнд үйлчилдэг  нь харагдаж байлаа. Энэ нь ч буруу биш. Манай улсаас эл зам дээр тодорхой хяналт тавьдаггүй тул "Хил хүртэл зам тавигдсан, түүгээрээ  л зорчиж байгаа” гэх бүдүүн тойм ойлголтоор хэн хэнээ аргацаан барьдаг  аж. 

Ийнхүү гаалийн онцгой бараа тээвэрлэсэн Оюутолгойн цуваа жилийн ихэнх улиралд эл сайжруулсан замаар давхисаар байна. Урин дулааны улирал орж, нүүрсний экспорт багассан, энэ өвлийнх шиг урд хөрш нүүрс таталтаа зогсоосон үеүдэд мэдээж зэсийн баяжмал Гашуунсухайт хүртэл засмалаар давхих боломжтой. Бусад үеүдэд нүүрс тээврийн жолооч нар хил дээр хэдэн өдрөөр ч дугаарт зогсдог тул Оюутолгой сайржуулсан шороон замаа сонгож ашигладаг байна. 

Далд уурхайн бүтээн байгуулалт өрнөснөөр Гашуунсухайтыг чиглэсэн тээврийн цуваа  цаашид улам нэмэгдэнэ. Энэ тохиолдолд Гашуунсухайтаас нааш 20 км-ийн зайнд Оюутолгойн зэсийн баяжмал, нүүрс тээврийн хоёр зам огтлолцож, нэг шугамаар явахаас өөр аргагүй өмнөх байдал бахь байдгаараа давтагдсаар байх уу гэдэг нь өнөөдрийн бидний бодох асуудал юм. Нүүрс тээврийн зам хил хүртэл үргэлжилж болж байхад яагаад Оюутолгой өөрсдийн замаа дахин 20 км сунгаж, өдөр бүр 100 машины хүнд даралтаас говийн хөрсийг хамгаалах гэрээний үүргээ хүлээж болохгүй гэж гэх үгийг энд зориуд дайж байна. Энэ сэдвийг хэдий хүртэл мэдсэн ч мэдээгүй юм шиг эзэнгүй явуулж, говийн хөрсийг талхлуулах уу гэх зэргээр олон асуулт хариултаа хүлээж байгааг энд онцлууштай. 

Үргэлжлэл бий

Ж.Мядагбадам