УИХ-ын 71 дүгээр тойрогт МАН-аас нэр дэвшигч Цэдэнгийн ГАРАМЖАВ "Хариулахгүй ч байж болно” нэвтрүүлэгт оролцож МУСГЗ сэтгүүлч Ш.Гүрбазартай хийсэн ярилцлагын хэсгээс хүргэж байна.

-Уул уурхайн салбарын хөгжлийн талаар та ямар бодолтой байна вэ?

-Уул уурхайн салбарыг дэлхий даяар хөгжүүлдэг. Бүх улс орон л өөрийн баялгийг ашигладаг. Төмрөө ашиглаж төмрийн бүтээгдэхүүн хийнэ, зэсээ ашиглана, ховор металлаа ашиглана гээд хүн төрөлхтөн байгалийн баялгаа ашиглаж ирсэн. Монгол Улс маань сүүлийн 20 жилд уул уурхайн салбарыг хөгжүүлсээр ирсэн. 20 жилийн өмнө анх "Алт” хөтөлбөр гэж батлагдсанаас хойш ашигт малтмалаа илүү түлхүү ашиглаж хямралтай эдийн засгаа хүнд байдлаас гаргах бодлогыг анх явуулж эхэлсэн юм. Дэлхий даяар уул уурхайн баялгаа ашиглах бодлого гэж байна. Эхлээд юуг нь ашиглах вэ, улс орны бодлогоор юуг нь нөөцлөж хойч үедээ үлдээх вэ, өнөөдөр гарцаагүй эдийн засгийн эргэлтэд оруулах ашигт малтмал нь юу вэ гэдгээ хүртэл тооцох ёстой. Мөн алт, зэс гээд ашигт малтмалаа түүхийгээр нь гадагш гаргаад байж болохгүй. Боловсруулж гаргавал бүр л ашигтай.

-Бид улс төр хийх, жүжиг хийх гээд л ярьдаг л даа. Тэгвэл уурхай хийх гэдгийг төгс утгаар нь тайлбарлавал?

-Төгс утгаараа энэ бол үйлдвэрлэл. Үйлдвэрлэлийг зарчмын дагуу яг энэ эрин цаг үетэйгээ тохирсон шилдэг арга технологиор байгаль дэлхий, экологийн тэнцвэрийг алдагдуулахгүйгээр хамгийн чухал нь тэнд оршин суугаа ард иргэдийн тайван байдал, амьдралын горимыг алдагдуулахгүйгээр хийх нь хамгийн зөв. Дээр нь хариуцлагатай, бодлоготой хийх ёстой. Энэ байхгүйгээс болж манай улсад уул уурхайн салбарынхны нэр хүнд их унадаг.

-Та дандаа үйлдвэр барих юм. Их сайхан юм гэдэг утгаар нь асууж байна л даа?

-Энэ бол нэг талдаа миний өөрийн зорилготой холбоотой. Зарим хүмүүс ялангуяа залуучууд маань нийгэм болж бүтэхгүй байна, би зорилгогүй болчихлоо гээд ярьдаг. Гэтэл Монголд хийх юм маш их байна. Энэ бүхнээс өөрийн мөн чанартайгаа, мэргэжилтэйгээ уялдуулаад зорилго тавих хэрэгтэй. Ер нь хүн агуу их байж ямар нэг зорилго, үйлсийг бүтээдэггүй юм. Харин хүн эхэлж байж тэр агуу үйлсэд хүрдэг байхгүй юу. Би анх эхлэхдээ юугаа ч мэдэхгүй жаахан охин л байсан. Хүнд зорилго байх хэрэгтэй, дээр нь сайхан сэтгэл болон цуцашгүй хөдөлмөр байх хэрэгтэй.

-Өнөөдөр манай улсын эдийн засаг уначихлаа. Яагаад вэ?

-Ард иргэдийн амьжиргааны түвшин буураад орлого багассанаар хямрал болж байгаа нь харагдаад байгаа юм. Өмнө нь бас арай ч талх таллаж хувааж авахдаа тулаагүй байсан. Өнгөрсөн дөрвөн жил эдийн засгийн хямрал бол дэлхий даяар явагдсан. Ялангуяа манай улс шиг уул уурхай дээр тшиглэсэн эдийн засагтай улсад нилээд их нөлөөлсөн. Өнгөрсөн 20-иод жил бид нар уул уурхайгаа хөгжүүлж эндээ л гадны хөрөнгө оруулалтыг татаад явж байсан. Тэнд гарсан нэг алдаа бол дотоодынхоо хүч потенциалыг тооцоогүй. Дотоодын компаниудаа дэмжээгүй,  дэмжсэн бодлого ч гаргаагүй харин бүр эсрэгээрээ хууль эрх зүйн тогтворгүй орчин бий болгосон. Энэ бол хямралд орох нэг шалтгаан. Дэлхийн зах зээл дээр манай уул уурхайн салбарын бүтээгдэхүүний үнэ унаад эхлэхээр тэрнээс хамааралтайгаар манайд эдийн засаг хямарч эхэлсэн л дээ. Нөгөө талдаа, өмнө нь хэлсэн манай улс хууль эрх зүйн орчноо их тогтворгүй байлгах юм. Жишээ нь Ашигт малтмалын тухай хууль гэхэд 2006 онд батлагдсанаасаа хойш 18 удаа өөрчлөгдлөө. 2015 онд дөрвөн удаа, 2016 онд дөрвөн удаа өөрчлөлт орсон. Үнэхээр тогтворгүй. Тэгээд нэг нам гарч ирэхээрээ нөгөө намын явуулж байсан бодлогыг эсэргүүцдэг. Ингэж улс орны хөгжлийг ямар нэг нам эвслийн сонирхолд зохицуулдаг энэ байдал үнэхээр улс орныг хөгжүүлэхгүй байна. Хямрал бас манай улсын хөрөнгө оруулалтын бодлогын ялгавартай байдлаас шууд хамааралтай. Гадаадын хөрөнгө оруулалтаа шүтээд дотоодын хөрөнгө оруулагчдаа хаячихсан. Гэтэл өөрсдөө хууль тогтоомжоо өөрчлөөд эхлэхээр гадаадын хөрөнгө оруулагчдын зарим нь гараад явчихаж байна ш дээ.

-Тэгвэл бидэнд одоо ямар гарц байна вэ?

-Айлаас эрэхээр авдраа уудал гэдэг үг байдаг шүү дээ. Бидний хамгийн том баялаг бол Монгол Улс маань. Эрх чөлөөт, биеэ даасан бүрэн эрхт улс байна гэдэг бол бидний хамгийн том баялаг. Тэгэхээр энэ сайхан Монгол Улсдаа бид төрөө түвшин байлгах хэрэгтэй. Мэдээж дараа нь ард түмнийхээ төлөө үйлчилдэг төр байлгахын төлөө зорино шүү дээ. Манай улсад дотоодын нөөц бололцоо маш их байна. Хамгийн түрүүнд төрөө хараад суух биш өөрийн хийж чадах зүйлээсээ эхлэх ёстой юм. Би юу хийж чадах вэ. Монгол орноо бид нар л авч явах ёстой шүү дээ.

Би бол үйлдвэрлэлийнхээ салбараас  хараад яриад байна л даа. Бид гадаад руу гарч байгаа энэ их валютыг зогсоох, импортоор авч байгаа бүтээгдэхүүнийг орлох бүтээгдэхүүн хийх, жижиг дунд үйлдвэрүүдээсээ эхлээд л үйлдвэрүүд байгуулах нь нэг гарц. Ашигт малтмалаа бол зохистой олборлох ёстой. Бүгдийг нь биш. Өөрөөр хэлбэл тодорхой шаардлагатайг нь ашиглая, олборлосон ашигт малтмалаа боловсруулья. Нүүрсээ боловсруулж нэмүү өртөг шингээе, дулаан цахилгаанаа үйлдвэрлэе. Манай улс цахилгаан дулааны хараат байдлаас гарах бүрэн боломжтой. Яагаад энэ их нүүрстэй орон цахилгаан гаднаас худалдаж авдаг юм бэ. Яагаад энэ их нартай орон тог цахилгаангүй суудаг юм бэ.

Дээр нь бид нар бас усгүй л гэдэг. Гэтэл үгүй. Монгол орны гадаргын усны 90 хувь нь ууршдаг. Яагаад гэвэл манай улс далайн түвшнээс дээш 1300-145 метрийн өндөрт байрладаг. Тэгэхээр зарим хүмүүсийн ярьдаг шиг үйлдвэрлэгчид нь усаа хэрэглээд дуусчихаж байгаа юм биш. Гадаргын усны 90 хувь нь ууршчихаж байгаа юм. Бид усаа ашиглаад цахилгаан станц барих бол хамгийн эко технологи. Ард түмнээ бүр маш хямдхан тогоор хангая л даа. Ийм боломж байгаа ш дээ, үүнийг бид аль эрт хийчих ёстой байсан юм. Газрын тос л гэхэд манайд хангалттай байна. Бид газрын тосны нөөцөөрөө дэлхийд 30 орчимд бичигдэж байна. Яагаад газрын тосоо боловсруулаад үйлдвэр бариад олон зуун ажлын байр бий болгоод эх орноо газрын тосоор хангаж болохгүй гэж. Энэ мэтчилэн үйлдвэрүүдийг жижиг дундаас нь эхлээд томыг нь хүртэл байгуулах боломж байна.

Ингээд бид байгалийн баялгаа боловсруулж ашиглаад үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх боломж бүрэн байна. Энэ мэт эдийн засгийн хямралаас гарах нөхцөл боломж өөрсдийн маань дотор дэлгээстэй байж байна. 

Эх сурвалж: garamjav.mn