"Өнөөдөр юу хийж бүтээв”. Оршин суудаг байрны маань үүдэнд ийм бичиг өлгөөстэй байдаг. Өглөө бүр энэ дөрвөн үг ёс юм шиг үдэж, үдэш бүр юу хийснийг шалгаан, угтдаг. Үл тоохыг хичээвч бодлоос салахгүй. Чамгүй ажил амжуулсан бол уг асуултад түвэггүй хариулчихна. Түүндээ ч урамшина. Харин амсхийх чөлөөгүй ажилласан атлаа бүтээсэн зүйлгүй өнгөрөөсөн бол урам хугарч, бухимдах үе цөөнгүй. Энэ үед өөрөөсөө бүтээмж нэхэж, ахиулахыг шаарддаг.
Дорой, буурай хөгжлийн нэг шалтгаан нь сул бүтээмж
"Илүүг хийх байсан юм”. Ийм бодол танд төрдөг үү. Хөдөлмөрийн бүтээмждээ сэтгэл үл ханах нь орчин үеийн хүмүүсийн нэг хэв шинж хийгээд "Зуршил” болсныг хөдөлмөрийн зах зээл судлаачид онцолж байна.
Хувь хүн гэлтгүй улс орнууд энэ "Зуршил”-ыг зорилт болгожээ. Өмнө нь хөдөлмөрийн насныхныг ажлын байраар хангачихад л болно гэж үздэг байсан бодлогоосоо ухарч байна. Учир нь ажилгүйдэл тэг рүү тэмүүлж, ажиллах хүчээ бүгдийг нь ажлын байраар хангасан ч эдийн засагт өндөр өсөлт ажиглагдахгүй байснаас тэр.
Тиймээс хөдөлмөр эрхлэлттэй зэрэгцээд бүтээмжийг чухалчлах болов. Илүү бүтээмжтэй иргэдээр ажиллах хүчээ зузаатгах нь хөгжлийн хөшүүрэг болжээ. Улс орнууд бүтээмжийг хөдөлмөр эрхлэлтийн бодлогынхоо нэг хэсэг болгож байна. Судлаачид ч энэ сэдвийг хөндөж, нарийвчлан хэмжиж буй.
Монгол Улсад бүтээмжийг Үндэсний статистикийн хороо хэмждэг. Тус хороо улирал тутам ажиллах хүчний судалгаа гаргаж, бүтээмж танилцуулдаг. Энэ оны хоёрдугаар улирлын тайланд Монгол Улсын ажил эрхэлж буй иргэдийн нэг цагийн хөдөлмөрийн бүтээмж хөгжингүй орнуудынхаас бараг 10 дахин бага байгааг дурджээ. Тодруулбал, Норвеги улсынхаас 14.9, АНУ-аас 11.8 дахин доогуур, түвшин ойролцоо хөгжиж буй орнуудынхаас бараг тав дахин бага байгаа аж. Чилитэй харьцуулахад 4.6, Мексикээс 3.6 дахин доогуур байгааг ҮСХ тайландаа өгүүлжээ.
Нобелийн шагналт эдийн засагч П.Самуэльсон нэгэнтээ "Дорой, буурай хөгжлийн нэг шалтгаан нь сул бүтээмж” хэмээн хэлсэн байдаг. Орчин цагийн эдийн засгийн шинжлэх ухааны эцэг хэмээгддэг энэ эрхэм сул бүтээмжийн муу талуудыг нэрлэсэн. Бүтээмж доогуур байх нь ашиг орлого, хуримтлалын хэмжээг бууруулж, техник технологи, үйлдвэрлэлийг хязгаарладаг. Энэ нь эргээд бүтээмж буурахад хүргэдэг хэмээн дүгнэжээ. Үүнийгээ алдарт "Чөтгөрийн тойрог” номондоо өгүүлсэн байдаг.
Үүнээс үзэхэд хөдөлмөрийн бүтээмж нь хөдөлмөр эрхлэлттэй дүйх хэмжээний эдийн засгийн хөшүүрэг болохыг ойлгоно.
Хөдөлмөрийн бүтээмж богино хугацаанд нэг хувиар буурахад ажилгүйдэл 2-3 хувиар тэлдэг. Ийм урвуу хамаарлыг бизнесийн мөчлөг судлаачид тогтоожээ. Энэ талаар АНУ-ын "Journal of Labor Research” сэтгүүлийн зөвлөлийн гишүүн, эдийн засагч Д.Лхагвасүрэн "Ажил” номондоо өгүүлсэн байна.
Ази, Номхон далайн бүс нутгийн бүтээмжийн өсөлт сүүлийн жилүүдэд удааширсан. НҮБ-ын судалгаагаар Ази, Номхон далайн орнуудын бүтээмжийн өсөлт саарсан. Ялангуяа, хөгжиж буй орнуудын үйлдвэрлэлийн бүтээмж огцом суларчээ. Эдгээр орны үйлдвэрлэлийн бүтээмжийн өсөлт сүүлийн зургаан жилд бараг гурав дахин саарсан байна.
2008 оноос өмнө энэ үзүүлэлт жилд дунджаар 2.8 хувиар дээшилдэг байв. Харин 2008-2014 онд нэгээс доош хувьд хүрчээ. Үүнтэй зэрэгцэн дэлхийг хошуучилж байсан манай бүс нутгийн эдийн засаг өсөлтийн хурдаа хассан. Өндөр өсөлтөөс илүү өсөн, нэмэгдэж буй эрсдэлээ тогтоон барихаар тэмцэж байна. Учир нь Монгол гэлтгүй бүс нутаг даяар эрсдэл хүрээгээ тэлж, санхүүгийн систем илүү эмзэгшиж буйг олон улсын байгууллагууд сануулсаар байгаа юм.
Бүтээмжийн өсөлт нь ажилгүйдлийг бууруулж, ядуурлыг хумьдаг
Тиймээс эргээд хүчирхэг, өндөр өсөлт бүхий эдийн засгийг цогцлоох арга замыг сүвэгчилж байна. Үүнд юун түрүүнд бүтээмж чухал үүрэгтэйг НҮБ- ын дэд ерөнхий нарийн бичгийн дарга Шамшад Ахтар онцоллоо. Дэлхийн тэргүүлэх эдийн засагчдын нэг болох тэрбээр Ази, Номхон далайн бүсэд хандан нөөц боломждоо түшиглэн бүтээмжээ дээшлүүлэхийг зөвлөв. Энэ нь бүс нутгийн хөгжлийг дэмжих нэг хөшүүрэг аж. Тэгвэл хатагтай Шамшад Ахтар чухам юуг нөөц боломж гэж хэлээд байна вэ. Үүнийг тэрбээр хөдөө аж ахуй хэмээн тодорхойлсон.
Учир нь энэ бүс нутгийн 10 хүн тутмын дөрөв нь хөдөө аж ахуйн салбарт ажилладаг. Тиймээс хөдөлмөр эрхлэлт, хүн амын амьжиргаа салшгүй холбоотой. Гэтэл энэ салбарын хөгжил сайнгүй. Техник, технологийн дэвшил бүрэн нэвтрээгүй. Салбарт ажиллагсдын ур чадвар, мэдлэг сул. Энэ нь бүтээмжийг хазаарлаж байна гэсэн дүгнэлтийг НҮБ-аас хийжээ.
Ийм шинж тэмдэг илэрсэн орнуудын нэгээр Монголыг нэрлэсэн. Иймд хөдөө аж ахуйн салбарын ажиллах хүчний ур чадварыг дээшлүүлэх, технологийн дэвшил нэвтрүүлэх нь чухал болоод байна. Энэ нь хүнд байдалд ороод буй эдийн засгийг дэмжих нэг арга төдийгүй орон нутгийн хөгжилд ч дэм үзүүлэхийг судлаачид зөвлөж байна.
- Монгол Улсын ажил эрхлэгчдийн нэг цагийн хөдөлмөрийн бүтээмж хөгжингүй орнуудынхаас бараг 10 дахин бага.
- Хөгжиж буй орнуудын үйлдвэрлэлийн бүтээмжийн өсөлт сүүлийн зургаан жилд бараг гурав дахин саарсан байна.
- Хөдөлмөрийн бүтээмж нь хөдөлмөр эрхлэлттэй дүйх хэмжээний эдийн засгийн хөшүүрэг болохыг ойлгоно.
Үүнээс гадна байгалийн баялаг арвинтай хойд болон төв Азийн орнууд уул уурхайн салбартаа технологийн дэвшил нэвтрүүлэх нь бүтээмжээ дээшлүүлэх нэг арга. Бүтээмжийг дээшлүүлснээр иргэдийн орлогыг нэмэгдүүлнэ. Үйлдвэрлэлийн гарцыг нэмэгдүүлж, макро эдийн засгийн өсөлтийг эрчимжүүлнэ. Гол нь бүтээмжийн өсөлт нь ажилгүйдлийг бууруулж, ядуурлыг хумьдаг дам эерэг нөлөө дагуулдаг байна.
Г.Байгал
