Эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулах хөтөлбөрийн хүрээнд "Алт-2” хөтөлбөрийг Засгийн газар хэрэгжүүлэхээр зэхжээ. Энэхүү хөтөлбөр хэрэгжсэнээр Монгол Улс 2020 он гэхэд жилд 25 тонн алт олборлох төсөөллийг Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яамнаас гаргасан. Ийнхүү ойролцоогоор нэг тэрбум ам.долларыг зөвхөн алтны борлуулалтаас олох боломжтой болох юм. Хөтөлбөрийг гурван үе шаттай хэрэгжүүлэх бөгөөд энэ он бэлтгэл үе нь.

Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны төлөвлөгөөнд багтсан "Алт-2” хөтөлбөр нь яахын аргагүй эдийн засгийн хямралт байдлыг өөрчлөх бодит гарцуудын нэг. Энэ утгаараа валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх, улмаар төгрөгийн ханшийн уналтыг зогсооход голлох үүрэг гүйцэтгэх нь дамжиггүй. Хэрэгжүүлэхэд бэлэн болсон энэ хөтөлбөр алтны үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд үндсэндээ чиглэж байна.

"Алт-2” хөтөлбөр 2025 он хүртэл хэрэгжинэ

Алтны шороон ордын нөөц сүүлийн жилүүдэд багасч байгаа. Тиймээс үндсэн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах ажлыг дээрх хөтөлбөрөөр эхлүүлэх нь тодорхой. Улсын хэмжээнд 608 шороон орд бүртгэгдсэн ба нийт 200 гаруй тонн алтны нөөцтэй гэх судалгаа бий. Одоогоор 74 үндсэн ордод 199 тонн алтны нөөц бүртгэгдээд байна.

Хөтөлбөрийн хүрээнд алтны үйлдвэрлэлийн тогтвортой хөгжлийг хангаж, хууль эрх зүй, татварын орчинг тогтвортой байлгах "амлалт”-ыг Засгийн газар хөрөнгө оруулагчдад өгч байна. Үр дүнд нь алтны салбарын эдийн засагт оруулах үр өгөөжийг эрс нэмэгдүүлэхээр тооцжээ. "Алт-2” хөтөлбөрийн хүрээнд хайгууль, судалгааны ажлыг идэвхжүүлж, улмаар гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг тус салбарт татахаар бодлого боловсруулагчид зорьж байна.

Гол нь хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөгүй, байгаль орчинд ээлтэй дэвшилтэт техник технологи, менежмент нэвтрүүлэх үүргийг алтны салбарынхан хүлээнэ. Гадаад валютын улсын албан нөөцийг нэмэгдүүлэх дотоодын эх үүсвэрүүдийн нэг нь алт худалдан авалт юм. Энэ оны аравдугаар сарын байдлаар Монголбанк нийт 15.9 тонн алт худалдаж аваад байгаа. Алт тушаалтын хэмжээ ийнхүү өссөнөөр өнгөрсөн жилийн үзүүлэлтийг давсан. Төв банкны валютын нөөцийг үржүүлж буй бодлогын хэрэгсэл нь алт. Энэ нь төгрөгийн баталгаа юм.

"Алт-2” хөтөлбөр ирэх дөрвөн жилийн хугацаанд эрчээ авч, төв банкны валютын нөөцийг нэмэгдүүлэхэд томоохон байр суурь эзлэхээр байна. Учир нь үнэ цэнээ алдалгүй, үргэлж зах зээлийн ханшаа хадгалж чаддаг металл бол алт. Тиймээс Засгийн газар "Алт-2” хөтөлбөрт ихээхэн ач холбогдол өгч байна. Уг хөтөлбөрийн төслийг боловсруулах ажил хоёр жилийн өмнө эхэлсэн. Гэвч сонгуулийн нөхцөл байдлаас үүдэн энэ онд өнжсөн билээ.

Монголын алтны салбар дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 2.6 хувь, аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 6.5 хувийг бүрдүүлж байгаа. Энэ хэмжээ "Алт-2” хөтөлбөрийн нөлөөгөөр дунд хугацаанд тэлэхээр байна. Монголбанкинд тушаасан алтны хэмжээ жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа. Өнгөрсөн онд 15.1 тонн алт худалдан авсан нь 2010 онтой харцуулахад долоо дахин нэмэгдсэн. Тэгвэл энэ оны эцэст алтны тушаалт 16 тонныг давах хүлээлттэй байна.

• Улсын хэмжээнд 608 шороон орд бүртгэгдсэн ба нийт 200 гаруй тонн алтны нөөцтэй гэх судалгаа бий.
• Алтны үйлдвэрлэлийн тогтвортой хөгжлийг хангаж, хууль эрх зүй, татварын орчинг тогтвортой байлгах "амлалт”- ыг Засгийн газар хөрөнгө оруулагчдад өгч байна.
• "Алт-2” хөтөлбөр ирэх дөрвөн жилийн хугацаанд эрчээ авч, төв банкны валютын нөөцийг нэмэгдүүлэхэд томоохон байр суурь эзэлнэ.

Алтны үйлдвэрлэлийн эрх зүйн орчин тогтвортой байснаар хайгуул болон олборлох салбарт хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх бүрэн бололцоотой. Тиймээс одоогийн эерэг өсөлтийг цаашид тогтвортой хадгалах "даалгавар”-ыг Засгийн газар үргэлжлүүлнэ. Хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, алтны уурхайн төслүүд хэрэгжсэнээр шинээр 5000 орчим ажлын байр бий болох тооцооллыг салбарын яамнаас гаргаад байгаа. Манай улсын хувьд "ширгэж” буй валютын албан нөөцөө бүрдүүлэх гол хэрэгсэл нь алт. Тиймээс алтны үйлдвэрлэл онцгой үүрэгтэй нь үнэн. Тиймээс алдаа, оноогоор баялаг тус салбар "Алт-2” хөтөлбөрийг хүлээн авахаас аргагүй.

Хэрэгжүүлэхэд бэлэн болсон "Алт-2” хөтөлбөр нь алтны үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд үндсэндээ чиглэж байна.

Хөтөлбөр гурван үе шаттай хэрэгжих бөгөөд энэ он бэлтгэл үе

Манай улс 1992 онд "Алт” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байсан туршлагатай. Үүний ул мөр одоо ч арилж амжаагүй байгаа. Байгаль орчны нөхөн сэргээлт, хариуцлагатай уул уурхайн наад захын шаардлага, стандартаар эхний хөтөлбөрийн үр дүнг хэмжвэл нэлээд тааруухан үнэлгээ өгөхөөр байгаа.

Мэргэжлийн болон төрийн бус байгууллагын зүгээс "Алт-1” хөтөлбөрийн алдааг давтахгүйн тулд одоо ч өмнөх түүхийг сануулсаар. Тэгэхээр "Алт-2” хөтөлбөр нь өмнөх алдааг цагаатгах, эдийн засгаа хүндрэлээс гаргах хариуцлагыг давхар үүрэх юм. Алтны салбарын хууль эрх зүй болон татварын орчин сүүлийн жилүүдэд сайжирснаар алт тушаалт, экспортын орлого тогтвортой өсөж байгаа. Энэ нь алтны үйлдвэрлэл хэрхэн гүнзгийрч байгааг илтгэх баримт. "Алт-1” хөтөлбөрийн үр дүнд алтны жилийн олборлолт 0.7-11 тоннд хүрч байсан. Тэгвэл "Алт-2” хөтөлбөрийн хүрээнд одоогийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгдэхээр байгаа.

Алтны орлогын Монгол Улсын нийт валютын нөөцөд эзлэх хэмжээ өнгөрсөн оны байдлаар 40 гаруй хувьтай тэнцэж байна. Энэ нь 2016 оны эцэст өсөхөөр байгааг Монголбанкны алт тушаалтаас харж болох юм. "Алт-2” хөтөлбөрийн хугацаанд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр хэлбэрээр улсын төсөвт жил тутам 33-59 тэрбум төгрөг оруулах төсөөлөл бий. Үүнээс гадна алтны олборлолт, боловсруулалтын дэвшилтэт техник технологийг нэвтрүүлж, алтны хаягдлыг багасгах, уурхайн талбайг стандартын хэмжээнд нөхөн сэргээдэг болох нь. Энэ нь "Алт-2” хөтөлбөрийн чухал зорилт.

Алтны салбар экспортын орлогын 9.1 хувийг бүрдүүлж байна. Энэхүү статистик үзүүлэлт алтны салбарын үнэлэмжийг илэрхийлнэ. Хэрэгжих гараан дээрээ ирээд буй "Алт-2” хөтөлбөрт цэвэршүүлэх үйлдвэрийг байгуулахаар тусгагдсан. Алт цэвэршүүлэх үйлдвэр байгуулснаар олон улсын зах зээлд шууд борлуулах боломжтой болох юм. Улсын хэмжээнд одоогоор 80 гаруй компани, аж ахуйн нэгж алтны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Чөлөөтэй хөрвөх чадвартай валют болох алтны үнийн төсөөлөл дунд болон урт хугацаанд эерэг байгааг дуулгасан. Монгол Улсын ирэх оны төсөвт нэг их наяд төгрөгийн орлогыг уул уурхайн салбар бүрдүүлэхээр байгаа. Үүний 120 тэрбумыг алтны салбараас босгоно.

Б.Баяртогтох