Судалгааны зураглалаас харахад кадьмийн бохирдол Дарь-Эх, Дамбадаржаа, зуслангийн чиглэлд жигд тархсан байгаа бол Толгойт, Дулааны цахилгаан станц III зэрэг газраар алаг цоог тархалттай байна.Хөрсөн дэх хүнд элементүүдийн бохирдол Улаанбаатарт огт буурахгүй байна. Ургамал, амьтан төдийгүй хүний эрүүл мэндэд аюултай хүнд металлууд нийслэлийн хэмжээнд өндөр тархалттай байгаа юм. Үүнийг ШУА-ийн Физик, технологийн хүрээлэнгийн эрдэмтдийн судалгаагаар баталлаа.

Шинэ мянган гармагц эхэлсэн уг судалгаагаар хар тугалга, зэс, цайр, никель, хром зэрэг элемент Улаанбаатарын хөрсийг нэлэнхүйд нь бохирдуулсныг нотлов. ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Эрхүүгийн геохимийн хүрээлэнтэй хамтран судлахад хар тугалга, зэсийн бохирдол зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хол давжээ.

Мөн кадьмий хэмээх бодисын тархалт улам бүр нэмэгдэж буйг судалгааг гардан гүйцэтгэсэн багийн гишүүн, докторант Ч.Бямбасүрэн хэллээ. Судалгааны багийнхан 2010- 2014 онд нийслэлийн хэмжээнд нийт 500 гаруй цэгээс дээж авч, 30 орчим төрлийн элементийг шинжилсэн байна. Үүнээс хар тугалга, цайр, кадьмий, зэс, манган, никель, хром, кобальт буюу хүхэрт хүнцэл гэсэн найман элементийг бүх дээжинд шинжилжээ. Ийн үзэхэд эдгээр элементийн ихэнх нь Шар хад, Цайз зах зэрэг автомашины засвар, тос тосолгоо, үйлчилгээний газар, Улаанчулуут, ДЦС орчмоор хэт өндөр тархалттай байв. Үүсгэгч нь бидний хэрэглэдэг нүүрс, машины утаа, гэр хорооллын үнс нурам, ахуйн хог хаягдлыг ангилаагүйгээс үүдэлтэй гэдгийг судлаачид онцолсон юм.

Харин хотын төв, ногоон байгууламж дагуух тархалт нь 2000-2003 онд явуулсан судалгаатай харьцуулахад бага зэрэг буурчээ. Үүний шалтгаан нь, сүүлийн үед нийслэлийн ногоон байгууламжийг сайжруулах зорилгоор хөрсийг нь жил бүр нөхөн сэргээдэг болсонтой холбоотой аж. Хэдий эдгээр хүнд металл нь байгаль дээр оршдог, зарим нь хүний биед өчүүхэн бага тунгаар байх хэрэгтэй ч бүр аюултай металлаар бидний амьсгалж буй агаар, хөрс бохирдсон нь анхаарал татав.

Олон улсын хорт хавдрын судалгааны төв болон АНУ- ын Байгаль орчны агентлагаас хром, кадьмий, мөнгөн ус, хүнцлийг хорт хавдар үүсгэх хамгийн гол эх сурвалжаар бүртгэсэн байдаг. Тухайлбал, кадьмийн гол эх үүсвэр нь тамхи. Тамхи татдаггүй хүмүүс ч хүнс, агаар, орчны бохирдлын улмаас кадьмийгаар хордох нь их байдаг.

Хорт хавдар үүсгэдэг хром, кадьмий, мөнгөн ус, хүнцлийн бохирдол нэмэгджээ

Нөгөөтэйгүүр, нүүрсний үнс, дизель түлшинд үлэмж хэмжээгээр агуулагддаг энэхүү металл хар тугалгатай харьцуулахад маш тогтворгүй гэдгийг Ч.Бямбасүрэн тодотгов. Хөрсийг бохирдуулж буй кадьмий нь борооны дараа агаарт дэгдэж, үерийн улмаас гол мөрөн бохирдуулах нь элбэг аж. Судалгааны зураглалаас харахад кадьмийн бохирдол Дарь-Эх, Дамбадаржаа, зуслангийн чиглэлд жигд тархсан байгаа бол Толгойт, Дулааны цахилгаан станц III зэрэг газраар алаг цоог тархалттай байна.

Кадьмийн өчүүхэн бага агууламж ч хүний биед асар их хортой. Японд л гэхэд 1912 оноос кадьмийд хордсоны улмаас олон зуун хүн эрүүл мэндээрээ хохирч, амь насаа алдсан золгүй явдал олон жилээр үргэлжилж байсан юм. Тутраганы талбайгаа кадьмийгаар бохирдсон усаар усалснаас хүмүүсийн яс хэврэгшиж, бөөрний өвчтэй болжээ. Уг металл хүний эрүүл мэндэд хортойг хожуу буюу 1940-1950 онд л тогтоосон гэдэг.

Түүхэнд "Itai-itai өвчлөл” нэрээр тэмдэглэгдсэн уг хэрэг явдлын дараа Япон улс Газар тариалангийн талбайг бохирдлоос урьдчилан сэргийлэх тухай хууль баталж байсан юм. Өвчний нөхөн олговорт жилд 743 сая, хордсон тутраганы талбай болон голын усыг нөхөн сэргээхэд жилд бараг хоёр тэрбум иений зардал гарч байсныг хожим тус улсын Засгийн газар тогтоосон билээ. Харин кадьмийд хордсон газар нутгийг сэргээх ажлыг бүтэн нэгэн зууны дараа буюу 2012 онд хийж дууссан байна.

Кадьмий нь ясны эрдэсжих чанарыг алдагдуулж, бөөрний ачааллыг эрс нэмэгдүүлдэг аж. Кадьмийд хордсон хүний шээсийг шинжлэхэд уургийн агууламж хэвийн хэмжээнээс их байдаг байна. Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн мэргэжилтэн, доктор Ш.Батдэлгэрийн хэлж буйгаар хүний биед нэвтэрсэн кадьмий элэг, бөөрөнд хуримтлагддаг аж. "Элэг, бөөрний эд эсүүдэд цайр, зэс зэрэг биологийн идэвхт металл атомууд агуулсан уураг байдаг. Харин кадьмий эдгээр атомыг уургаас шахан гаргаж, орон зайг нь эзэлснээр эсийг хордуулж эхэлнэ. Үүний улмаас тухайн эрхтэн үүргээ гүйцэтгэж чадахаа больж, улмаар организмыг үхэлд хүргэдэг” хэмээн тэрбээр тайлбарласан юм. Мөн нийслэл төдийгүй бусад төв сууринд ч кадьмийн бохирдол элбэг байгааг мэргэжилтнүүд хэлж байна.

Хүн ам ихээр төвлөрсөн газар хөрсний хүнд металлын бохирдол нь бага насны хүүхдийн өвчлөлийг нэмэгдүүлэх хангалттай шалтгаан болдог гэдгийг Европын томоохон хотуудын жишээ харуулдаг. Мөн манай мэргэжилтнүүд ч хэлж буй юм. Хүнд металлаар бохирдсон хөрсөн дээр тоглосон хүүхдүүдийн амьсгалын замын эрхтнээр дамжин дээрх аюулт элементүүд бие махбодид нь нэвтэрдэг аж.

Энэ талаар НЭМХ- ийн мэргэжилтэн Ш.Батдэлгэр "2000-2010 онд хийсэн судалгааны дүнгээс үзэхэд хөрсөнд агуулагдах хар тугалгын хэмжээ хүүхдийн цуснаас илэрч буйг тогтоосон. Монгол хүүхдүүдийн цусанд агуулагдах хар тугалгын хэмжээ 0.75-19.0 мкг/долл буюу ДЭМБ-ын зөвлөмжид заасан зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс 3-4 дахин их байсан” хэмээв. Хүүхдийн цусан дахь хар тугалгын агууламж өндөр байх нь сэтгэн бодох чадварыг бууруулж, улс орон эдийн засагт урт хугацааны сөрөг үр дагавар үзүүлдэг юм байна.

Тэр тусмаа агаарын бохирдлын улмаас зонхилон үүсэж буй нийслэлийн хөрсний бохирдол нь хүн болоод автомашин, нийтийн тээврийн хөдөлгөөний улмаас агаарт эргэн дэгдэж буй нь дээрх эрсдэлийг нэмэгдүүлэх хангалттай шалтгаан болдог. Нөгөөтэйгүүр, Улаанбаатар хотын өнгөн хөрс нь барилга, зам талбай, бүтээн байгуулалтын улмаас механик эвдрэлд оржээ. Ийм хөрсөнд кобальт, марганеци зэрэг хүнд элемент давамгайлдаг тул хөрсний металлын агууламжийг улам нэмэгдүүлдэг байна.

• 2000-2010 онд хийсэн судалгааны дүнгээс үзэхэд хөрсөнд агуулагдах хар тугалгын хэмжээ хүүхдийн цуснаас илэрч буйг тогтоосон.
• Кадьмийд хордсон газар нутгийг сэргээх ажлыг бүтэн нэгэн зууны дараа буюу 2012 онд хийж дууссан байна.
• Нано ширхэглэгт бэлдмэлээр хөрсийг цэвэршүүлснээр зэс, цайр, хар тугалгын хөрсөнд нэвтчих чанар 91, биологийн идэвхит чанар нь 97 хувиар тус тус буурч байжээ.

Ингэж байгалийн чанараа алдаж, шаварлаг болсон хөрсөнд байгаа хүнд металлууд бороо, үерийн усаар дамжин гол мөрөн, бэлчээр, тариан талбайг бохирдуулах аюултай гэдгийг ШУА-ийн Геофизикийн хүрээлэнгийн мэргэжилтэн анхааруулав. Тиймээс судлаачдын гаргасан зөвлөмжийн дагуу өнгөн хөрсийг цаг алдалгүй нөхөн сэргээх, ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх шаардлагатай аж.

Судалгаанд хамрагдсан нийт дээжний 95 хувьд нь дээрх элементүүд их байгаа учраас хөрсний бохирдлын гол шалтгаан нь агаарын бохирдол болж буй юм. Иймээс хөрсний бохирдлыг багасгахын тулд агаарын бохирдлыг шат дараатай бууруулах хэрэгтэй. Лондон, Берлин, Токио зэрэг томоохон хот ч өнгөрсөн зууны хоёрдугаар хагаст яг ийм шалтгаанаар хөрсний бохирдолд нэрвэгдэж байсан билээ. Харин эрчим хүчний оновчтой шийдэлд хүрсний хүчинд Лондон хотын хөрсний бохирдол 1990-2000 онд 50 хувь багассан түүхтэй.

Хөрсөн дэх хүнд металл байгалийн жамаараа задралд ороход дунджаар 7000 жил шаардагддаг. Азаар бид энэ тоог наашлуулах хөгжлийн ид үед аж төрж байна. АНУ, Австрали, Азийн зарим хөгжингүй оронд хөрсөн дэх хүнд металлыг нэг жилийн дотор саармагжуулдаг туршлага бий. Улаанбаатар хотын хөрсийг ч гэсэн эдийн засгийн үр ашигтай, дэвшилтэт технологиор бүрэн нөхөн сэргээх боломж байгаа аж. Австралийн эрдэмтэдтэй хамтран НЭМХ-ийн мэргэжилтнүүд хөрсний хүнд металлын бохирдлыг бууруулах туршилт хийсэн нь амжилттай болжээ.

Лабораторийн аргаар гаргаж авсан нано ширхэглэгт бэлдмэлээр хөрсийг цэвэршүүлснээр зэс, цайр, хар тугалгын хөрсөнд нэвтчих чанар 91, биологийн идэвхит чанар нь 97 хувиар тус тус буурч байжээ. Мөн Оросын судлаачидтай хамтарсан туршилтаар малын өтөг бууц нь хөрсний хүнд металлын бохирдлыг 30 хүртэл хувиар бууруулжээ. Энэ аргыг цэвэрлэх байгууламж, арьс ширний үйлдвэр орчмын хөрсөнд хэрэглэх нь маш үр дүнтэй болохыг туршилтын багийнхан хэлсэн юм. 

З.Цэлмэг